Mongolian script - User contributions [en]

Тунгаамал загвар

2025-01-17T02:14:33Z

Badaa: /* Хэрэгжүүлэлт */

'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol|ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}} {{Mongol|ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм. Албан ёсны веб хаяг нь https://mngl.net

== Түүх ==
=== Урьтал боловсруулалт ===

==== Монгол бичгийн кодчиллыг шийдэх олон улсын сонирхол ====

Олон улсын нэгдсэн системд кодолсон монгол бичгийн үсгийн дүрс ба дүрэм алдаатай байсаар байгаа учраас Юникодын байгууллага ч монгол бичгийн асуудалд сүүлийн жилүүдэд анхаарч, тусгайлан хурал зөвлөгөөн хийх болсон. Болорсофт компани 2013 оноос хойш Монгол бичгийн кодчиллыг анхааран судалж, олон улсын хурал, зөвлөгөөнүүдэд оролцон санал бодлоо илэрхийлж ирлээ. Олон улсын байгууллагын зүгээс энэ асуудал дээр хичээл чармайлт гарган ажиллаж буйг дурдах нь зүйтэй.

==== Монгол бичгийг зүй ёсны авианы загвараар нь бус, зурлагаар кодлох санаачилга ====

Нэгэнт монгол бичгийн кодчиллын асуудал хангалттай шийдэгдэхгүй байгаа ийм нөхцөлд 2017 оны 9 сарын 22-27-нд ӨМӨЗО-ы Хөх хотод болсон хуралдаанд монгол бичгийг бүр үсгээр бус, ханз үсэг шиг дүрсээр кодлох шинэ аргачлалыг хүртэл боловсруулж, батлах оролдлого хийсэн юм. “Болорсофт” ХХК-ийн төлөөлөл энэ хурал дээр авианы бичгийг ханз маягаар кодлохын эсрэг байр сууриа илэрхийлж, дүрсээр кодлох явцыг түр зогсоосон.

==== Монгол бичгийг авианы загвараар нь үлдээх хичээл зүтгэл ====

Дээрх мэт нөхцөл байдлын араас уг асуудлаар холбогдох мэргэжилтнүүдтэй хамтран баг болж дагнан ажиллаж байна. Бид 2018 оны 4 сарын 03-05-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хуралдаанд өөрсдийн шийдлийг танилцуулж, авиа зүйн загвараа цаашид хөгжүүлэх, хадгалж үлдээх боломжийг олж авсан. Энэ идэвх зүтгэлд Өвөр Монголын эрдэмтэд талархахын зэрэгцээ Юникодын зүгээс ихэд үнэлж байсан. Тиймээс, Юникодын 4-р техникийн хорооны зүгээс монгол бичгийн блокоос гадна Тод, Манж, Шивээ бичгийн блокийг өргөтгөж өгөх хүсэлтийг тавьж байв.

=== Хурал зөвлөгөөн ===

==== Монгол бичгийн фонт симпозиум – 2013 ====
Бид 2013 онд Өвөр Монголын нийслэл хөх хотод болсон хуралдаанд уригдан, улсаа төлөөлж оролцож байсан бөгөөд Монгол бичгийн төрөл бүрийн программууд болох Монгол бичгийн үг үсгийн алдаа шалгуур, Монгол бичиг кирилл бичиг хоорондыг хөрвүүлэгч зэргээ Өвөр Монголын их сургуулийнханд танилцуулж байв.
Тэр үеэс Монгол бичгийн фонтын асуудал, тэр тусмаа суурь кодчилол ихээхэн асуудалтай байгааг ойлгож, санал зөвлөмжөө дэвшүүлж байсан билээ.

=====Авч хэлэлцсэн гол асуудлууд=====
* Монгол бичгийн фонтын асуудлууд
* Монгол бичгийг компьютераар боловсруулах стандарт
* Монгол бичгийн фонтыг бусад платформууд дээр хэрхэн ажиллуулах ба хөгжүүлэх
* Монгол бичгийн гарын байрлал
* Монгол бичгийн дүрмийн алдаа шалгагч
* Монгол бичгийн үгсийн аймгийн тодорхойлолт
Бид мөн өөрсдийн хөгжүүлсэн монгол бичгийн фонт MongolianScript 3.0 танилцуулж байв. Хурлаар Монгол бичгийн юникод фонтыг хэрхэн зөв хөгжүүлэх, өнөөгийн хөгжүүлэлтэд үүсч буй асуудлуудыг хэрхэн шийдэх, баримтлах стандартын чиг хандлага, монгол бичгийн боловсруулалтыг хэрхэн хийх зэрэг асуудлуудыг авч хэлэлцсэн ба фонт хөгжүүлэгчид өөрсдийн хөгжүүлсэн фонтуудаа бусдадаа танилцуулж хоорондоо туршлага солилцлоо.
[[File:Meeting2013.jpg|400px|thumb|2013 оны хурлын явцад]]
Тус хурлаар бид Хятад улс дахь Монгол бичгийн зохиож, батлуулж барьж байгаа эрдэмтэд тэдний багийнхантай нягт харилцаа тогтоож авсан юм.

=====Хуралд оролцогсод=====
* Өвөр Монголын Их Сургууль (зохион байгуулсан)
* Бээжингийн Шинжлэх Ухааны Академи
* Хэвлэлийн FangZhen компани
* Welfang Beida Jade Bird Huaguang Imagesetter Co.,Ltd
* Menkhsoft
* Microsoft
* Болорсофт

=====Хурлын үр дүн=====

* Тус хуралд Майкрософт компанийг төлөөлж, Mongolian Baiti фонтын менежерүүдийн нэг Грег Эк оролцож, хийж буй зүйлсээ танилцуулсан билээ. Тус хурлын үеэр түүний DS01 баримтын эхний ноорог хувилбар болсон.
* Болорсофт компаниас гаргасан MongolianScript фонтын тогтвортой хувилбар болох 3.2 гарсан.
* Бид асуудалтай танилцаж, Өвөр Монголын их сургуулийнхантай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн юм.

==== Монгол бичгийн кодчиллын асуудал – 2015 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2017 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2018 ====

==== Монгол бичгийн кодчилол – 2018 ====
2018.11.20-нд Улаанбаатар хотноо төрийн ба сургалт, судалгаа шинжилгээний 20 гаруй байгууллага болон монгол бичиг хэрэглэгчдийн 40 гаруй төлөөлөл, Юникодын байгууллагын монгол бичгийг хариуцсан мэргэжилтэн оролцсон сэдэвт хурал зохион байгуулсан юм. [https://blog.bolorsoft.com/?p=129 Хурлын дэлгэрэнгүй тайлан]

Хуралд Юникодын техникийн хорооны тэргүүлэгч Лиза Мүүр амжилт хүсэн мэндчилгээ илгээж, хурлын үр дүнг хүлээж байгаагаа мэдэгдсэн билээ. [https://blog.bolorsoft.com/wp-content/uploads/2018/11/Unicode-Greeting-from-UTC.pdf Юникодоос ирүүлсэн мэндчилгээ]
Тус хурлаар, монгол бичгийн юникодын өнөөгийн байдал, өмнө гарсан шийдлүүд болон сүүлийн үед дэвшүүлж байгаа саналуудыг хэлэлцсэн.
Болорсофтын баг өөрсдийн Юникодын байгууллагад дэвшүүлсэн саналуудаа нэгтгэн, монгол бичгийн юникодыг сайжруулах бусад оролдлогоос ялгахын үүднээс “Тунгаамал загвар” хэмээн нэрлэж, хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлаас Монголын шинжлэх ухааны байгууллагууд авианы бичгийн онцлогийг тусгасан уг шийдлийг яаралтай хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж, түүнийгээ Юникодын байгууллагад илгээсэн.

==== Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хурал ====
Тус хурлаас гарсан дүгнэлт, зөвлөмжийн дагуу, Болорсофтын багийн төлөөлөл 2019.1.14-17-нд АНУ-д Гүүглийн төв байранд болсон Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хуралдаанд оролцож, “Тунгаамал загвар”-аа Юникодын олон улсын мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж, уг загварыг хэрэгжүүлэх дэмжлэг авч, шаардлагатай кодуудыг ашиглах эрхтэй болсон.
[https://www.unicode.org/L2/L2019/19058-mongolian-ad-hoc-rept.pdf L2/19-058: Mongolian ad-hoc report (laboratory prototype)]

== Загварын онцлог ==

=== Суурь судалгаа ===
“Тунгаамал загвар”-ыг XIV зууны үеийн нэрт бичгийн хүмүүн Чойжи Одсэрийн туурвисан монгол хэл, бичгийн судлалын эх үндэс болсон “Зүрхэн толт” хэмээх хэл зүйн бүтээлд тулгуурлаж, түүнээс хойш гарсан хэл шинжлэлийн болон сургалт судалгааны олон бүтээлийг харьцуулан нягталж боловсруулсан. Монгол бичгийн үсэг зүйн түүхэн хөгжлийг урагш 800 жилээр урагшлуулан ухаж судалсан болно.
[https://www.unicode.org/mwg/mwg2docs/mwg2-16MongolianAesthetics11.0beta-Badral.pdf Монгол бичгийн 800 жилийн гоо зүйн түүх]

=== Цэгцтэй кодчилол ===
Одоогийн Юникод стандартад үсгийн түүхэн үед хэрэглэгдэж байсан хувилбар дүрсүүдийг хүртэл оруулан кодчилсон байдаг. Кодчилол бол суурь стандарт болохоос, байгаа бүхнийг агуулах тогтолцоо биш учир, бид монгол бичгийн 800 жилийн дурсгалыг судалсны үндсэн дээр кодчилолд байх шаардлагагүй, харин тухайн цагийн онцлогийг илтгэсэн фонтоор дүрсэлж гаргавал зохих бүх дүрсүүдийг хасаж, кодчиллын талбарыг эмхлэн цэгцэлсэн.

=== Хэ, Гэ тэмдэгттэй ===
Одоогийн Юникодод Ха, Га хоёр тэмдэгт л кодлогдсон байдаг. Харин эм үгэнд хэрэглэх Хэ, Гэ хоёр тэмдэгтийг фонтын дүрэм, хувилбар сонгох тэмдэгтээр гаргадаг. Жишээ нь, бичиг, билиг гэх мэт үгсийг бичихэд эр үгийн “га”-тай бичигдэх бөгөөд зөв хэлбэрийг гаргахын тулд 3 төрлийн хувилбар сонгуурыг энд тэнд нь тавьж байж бичдэг. Ийм маягаар бичих үгс агшин, хир, англи гээд маш олон байдаг. Зарим гадаад эсвэл зохиомол үгийг бүр огт бичих боломжгүй ч тохиолдол бий. Тунгаамал загварт, үгийн эр эмийг тодорхойлох үүрэгтэй Хэ, Гэ хоёр үсгийг монгол хэл шинжлэлийн бүтээл, цагаан толгойнуудад тусдаа тэмдэгт хэмээн үзэж ирснийг баримтлан салгасан бөгөөд Юникодын техникийн хорооноос эдгээрт Али гали үсгийн бүлгээс хоёр код хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн. Үүний үр дүнд, монгол бичгээр компьютерт бичихэд үүсэж байсан бэрхшээлийн дийлэнх нь шийдэгдсэн.

=== Хялбаршуулал ===
==== Зөвхөн ганц хувилбар сонгууртай ====
Одоогийн юникодоор 3 төрлийн FVS хэмээх үсгийн хувилбар дүрс сонгох тусгай тэмдэгт хэрэглэдэг ба эдгээрийг үсгийнхээ хойно, урд хаана хэрэглэх нь тухайн тохиолдлоосоо хамааран янз бүр байдаг нь их төвөгтэй байдаг. Харин “Тунгаамал загвар”-т ганцхан хувилбар сонгуур (FVS) хэрэглэдэг болохоор маш тогтвортой, эргэлзээгүй, хялбар болсон.

==== Үл үзэгдэх тэмдэгтийн буруу хэрэглээг хязгаарлана ====
Одоогийн кодчиллын дагуу Монгол бичгийн бичвэр үүсгэхэд үл үзэгдэх долоон тэмдэгт (3 хувилбар сонгогч, 4 тусгай тэмдэгт) хэрэглэдэг бөгөөд хэрэглэгчид санамсаргүй эсвэл олон дахин дарагдсан эсэхийг мэдэх боломжгүй нь түвэгтэй байдал үүсгэдэг. Үүнийг бид бүрэн шийдэж хэрэггүй газар хэрэглэгдсэн бүх үл үзэгдэх тэмдэгтийг ил харуулахаар зохион байгуулсан.

=== Олон улсын Юникодын байгууллагаас дэмжсэн ===
Тунгаамал загварыг Юникодын Техникийн зөвлөлийн 158-р хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, хэрэглээнд турших боломж олгосон.

=== Одоогийн юникодын загвартай нийцтэй ===
“Тунгаамал загвар” нь одоогийн юникодын загварт олон өөрчлөлт оруулсан боловч ихэнх нь хувилбар тэмдэгтүүдийн өөрчлөлт тул ихэнх талаар нийцтэй үлдэж чадсан. Энэ нь бидэнд цаг алдахгүй хэрэглээнд нэвтрүүлэх боломж олгож байна.

== Хэрэгжүүлэлт ==

Болорсофт анх 2013 онд юникодын хуралд оролцсон цагаас өнөөг хүртэл энэхүү Монгол Улсын, Монгол үндэстний, монгол бичигтэн хэн бүхний төлөөх ажилд монгол хүний эх оронч, чин сэтгэлээр цаг хугацаа, мэдлэг чадвар, хөрөнгө мөнгөө зориулсаар ирсэн. Ялангуяа, монгол оюунаар бүтээсэн бүхнийг хэдэн зуун жил дамнан тээж ирсэн монгол бичгийн маань цахим орчинд байр сууриа эзэлж чадалгүй өнгөрөөж буй цаг мөч бүр монгол бичгийн ирээдүйг цахим орчинд үгүй хийх хор уршигтайг мэдсээр байж, алгуурлах, орхих нь тэвчиж боломгүй зүйл биз ээ. Иймээс, бид дээрх бүх албан ёсны хэлэлцүүлэг, хурлын үр дүнд яаран яаран, шаргуу ажиллаж “Тунгаамал загвар”-ын шийдлийн дагуу дараах хэрэглээг нэвтрүүлж байна. Үүнд,
* 2019.02.13-нд буюу Цагаан сарын шинийн 8-ны өлзий бэлгэт өдөр Виндоус үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “Mongolianscript” хэмээх монгол бичгийн фонт боловсруулснаа зарлан түгээсэн билээ.
* 2019.02.21-нд буюу ЮНЕСКО-оос тунхагласан Олон Улсын Эх хэлний өдөр Мак үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “CMS_Dashtseden” хэмээх МУ-ын төрийн соёрхолт, гавьяат багш Т.Дашцэдэн асны төмөр үзгийн гарын хэвээр боловсруулсан монгол бичгийн фонтыг зарлан түгээв. https://mngl.net
* 2022.05.05-нд КиМо хөрвүүлэгчийг Тунгаамал загвараар бүтээж олон нийтийн хүртээл болгосон бөгөөд одоогоор 100 000 гаруй хэрэглэгч ашиглаж байна. https://kimo.mngl.net

== Цахим эрин дэх монгол бичгийн ирээдүйд ==

=== Монгол бичгийн кодчиллын инновац ===
Тунгаамал загвар хэдийгээр одоохондоо төгс локал шийдэл бус боловч, юникодын одоогийн боломжийг эвдэж өөрчлөлгүйгээр, тухайн боломж дотор байж болох хамгийн үр дүнтэй сайжруулсан загвар болж байгаа юм. Ингэснээрээ, хорин жил гацаатай байсан монгол бичгийн кодчиллын асуудал цэгцрэхэд нэгэн томхон алхам болж байна гэж үзэж байна.

=== Монгол бичгийн технологийн хөгжлийн хөрс ===
Монгол бичгийн цахим хэрэглээний суурь кодчиллын асуудал ийм хэмжээнд шийдэгдсэний үндсэн дээр, цаашлаад
* Кодчиллын асуудлыг шийдэхийн тулд фонтын олон дүрмүүд зохиох шаардлагагүй болсноор монгол бичгийн фонтын хөгжүүлэлтэд түлхэц болж, олон олон фонт бүтээх
* бүх платформ буюу бүх төхөөрөмж, үйлдлийн систем, вэб хөтчүүд дээр монгол бичгээр чөлөөтэй бичих,
* монгол бичгийн цахим хэрэглээ тогтворжих,
* дараа дараагийн ахисан түвшний программ хангамжууд хөгжих боломж бүрдэж байна.

Бид ч мэдэгдсэн ёсоороо “Тунгаамал загвар”-ыг баримтлан бусад бүтээгдэхүүнээ гаргах болно.

== Цаашдын алхам ==

=== Монгол бичгийн дэлхий дахины хэрэглээ ===
Тус загвар хэрэглээнд нэвтрэн, хэрэгцээг хангах нь батлагдсанаар, цаашдаа Юникодын стандартыг шинэчлэх үр дүнд хүрч болох бөгөөд, ийм тохиолдолд яваандаа Майкрософт, Гүүгл, Фейсбүүк гээд дэлхий даяар мөрдөж, монгол бичгийн цахим оршихуй төдий хэмжээгээр тэлэн бэхжих боломжтой болно.

Тунгаамал загвар

2025-01-17T02:10:12Z

Badaa: /* Хэ, Гэ үсэгтэй */

'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol|ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}} {{Mongol|ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм. Албан ёсны веб хаяг нь https://mngl.net

== Түүх ==
=== Урьтал боловсруулалт ===

==== Монгол бичгийн кодчиллыг шийдэх олон улсын сонирхол ====

Олон улсын нэгдсэн системд кодолсон монгол бичгийн үсгийн дүрс ба дүрэм алдаатай байсаар байгаа учраас Юникодын байгууллага ч монгол бичгийн асуудалд сүүлийн жилүүдэд анхаарч, тусгайлан хурал зөвлөгөөн хийх болсон. Болорсофт компани 2013 оноос хойш Монгол бичгийн кодчиллыг анхааран судалж, олон улсын хурал, зөвлөгөөнүүдэд оролцон санал бодлоо илэрхийлж ирлээ. Олон улсын байгууллагын зүгээс энэ асуудал дээр хичээл чармайлт гарган ажиллаж буйг дурдах нь зүйтэй.

==== Монгол бичгийг зүй ёсны авианы загвараар нь бус, зурлагаар кодлох санаачилга ====

Нэгэнт монгол бичгийн кодчиллын асуудал хангалттай шийдэгдэхгүй байгаа ийм нөхцөлд 2017 оны 9 сарын 22-27-нд ӨМӨЗО-ы Хөх хотод болсон хуралдаанд монгол бичгийг бүр үсгээр бус, ханз үсэг шиг дүрсээр кодлох шинэ аргачлалыг хүртэл боловсруулж, батлах оролдлого хийсэн юм. “Болорсофт” ХХК-ийн төлөөлөл энэ хурал дээр авианы бичгийг ханз маягаар кодлохын эсрэг байр сууриа илэрхийлж, дүрсээр кодлох явцыг түр зогсоосон.

==== Монгол бичгийг авианы загвараар нь үлдээх хичээл зүтгэл ====

Дээрх мэт нөхцөл байдлын араас уг асуудлаар холбогдох мэргэжилтнүүдтэй хамтран баг болж дагнан ажиллаж байна. Бид 2018 оны 4 сарын 03-05-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хуралдаанд өөрсдийн шийдлийг танилцуулж, авиа зүйн загвараа цаашид хөгжүүлэх, хадгалж үлдээх боломжийг олж авсан. Энэ идэвх зүтгэлд Өвөр Монголын эрдэмтэд талархахын зэрэгцээ Юникодын зүгээс ихэд үнэлж байсан. Тиймээс, Юникодын 4-р техникийн хорооны зүгээс монгол бичгийн блокоос гадна Тод, Манж, Шивээ бичгийн блокийг өргөтгөж өгөх хүсэлтийг тавьж байв.

=== Хурал зөвлөгөөн ===

==== Монгол бичгийн фонт симпозиум – 2013 ====
Бид 2013 онд Өвөр Монголын нийслэл хөх хотод болсон хуралдаанд уригдан, улсаа төлөөлж оролцож байсан бөгөөд Монгол бичгийн төрөл бүрийн программууд болох Монгол бичгийн үг үсгийн алдаа шалгуур, Монгол бичиг кирилл бичиг хоорондыг хөрвүүлэгч зэргээ Өвөр Монголын их сургуулийнханд танилцуулж байв.
Тэр үеэс Монгол бичгийн фонтын асуудал, тэр тусмаа суурь кодчилол ихээхэн асуудалтай байгааг ойлгож, санал зөвлөмжөө дэвшүүлж байсан билээ.

=====Авч хэлэлцсэн гол асуудлууд=====
* Монгол бичгийн фонтын асуудлууд
* Монгол бичгийг компьютераар боловсруулах стандарт
* Монгол бичгийн фонтыг бусад платформууд дээр хэрхэн ажиллуулах ба хөгжүүлэх
* Монгол бичгийн гарын байрлал
* Монгол бичгийн дүрмийн алдаа шалгагч
* Монгол бичгийн үгсийн аймгийн тодорхойлолт
Бид мөн өөрсдийн хөгжүүлсэн монгол бичгийн фонт MongolianScript 3.0 танилцуулж байв. Хурлаар Монгол бичгийн юникод фонтыг хэрхэн зөв хөгжүүлэх, өнөөгийн хөгжүүлэлтэд үүсч буй асуудлуудыг хэрхэн шийдэх, баримтлах стандартын чиг хандлага, монгол бичгийн боловсруулалтыг хэрхэн хийх зэрэг асуудлуудыг авч хэлэлцсэн ба фонт хөгжүүлэгчид өөрсдийн хөгжүүлсэн фонтуудаа бусдадаа танилцуулж хоорондоо туршлага солилцлоо.
[[File:Meeting2013.jpg|400px|thumb|2013 оны хурлын явцад]]
Тус хурлаар бид Хятад улс дахь Монгол бичгийн зохиож, батлуулж барьж байгаа эрдэмтэд тэдний багийнхантай нягт харилцаа тогтоож авсан юм.

=====Хуралд оролцогсод=====
* Өвөр Монголын Их Сургууль (зохион байгуулсан)
* Бээжингийн Шинжлэх Ухааны Академи
* Хэвлэлийн FangZhen компани
* Welfang Beida Jade Bird Huaguang Imagesetter Co.,Ltd
* Menkhsoft
* Microsoft
* Болорсофт

=====Хурлын үр дүн=====

* Тус хуралд Майкрософт компанийг төлөөлж, Mongolian Baiti фонтын менежерүүдийн нэг Грег Эк оролцож, хийж буй зүйлсээ танилцуулсан билээ. Тус хурлын үеэр түүний DS01 баримтын эхний ноорог хувилбар болсон.
* Болорсофт компаниас гаргасан MongolianScript фонтын тогтвортой хувилбар болох 3.2 гарсан.
* Бид асуудалтай танилцаж, Өвөр Монголын их сургуулийнхантай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн юм.

==== Монгол бичгийн кодчиллын асуудал – 2015 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2017 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2018 ====

==== Монгол бичгийн кодчилол – 2018 ====
2018.11.20-нд Улаанбаатар хотноо төрийн ба сургалт, судалгаа шинжилгээний 20 гаруй байгууллага болон монгол бичиг хэрэглэгчдийн 40 гаруй төлөөлөл, Юникодын байгууллагын монгол бичгийг хариуцсан мэргэжилтэн оролцсон сэдэвт хурал зохион байгуулсан юм. [https://blog.bolorsoft.com/?p=129 Хурлын дэлгэрэнгүй тайлан]

Хуралд Юникодын техникийн хорооны тэргүүлэгч Лиза Мүүр амжилт хүсэн мэндчилгээ илгээж, хурлын үр дүнг хүлээж байгаагаа мэдэгдсэн билээ. [https://blog.bolorsoft.com/wp-content/uploads/2018/11/Unicode-Greeting-from-UTC.pdf Юникодоос ирүүлсэн мэндчилгээ]
Тус хурлаар, монгол бичгийн юникодын өнөөгийн байдал, өмнө гарсан шийдлүүд болон сүүлийн үед дэвшүүлж байгаа саналуудыг хэлэлцсэн.
Болорсофтын баг өөрсдийн Юникодын байгууллагад дэвшүүлсэн саналуудаа нэгтгэн, монгол бичгийн юникодыг сайжруулах бусад оролдлогоос ялгахын үүднээс “Тунгаамал загвар” хэмээн нэрлэж, хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлаас Монголын шинжлэх ухааны байгууллагууд авианы бичгийн онцлогийг тусгасан уг шийдлийг яаралтай хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж, түүнийгээ Юникодын байгууллагад илгээсэн.

==== Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хурал ====
Тус хурлаас гарсан дүгнэлт, зөвлөмжийн дагуу, Болорсофтын багийн төлөөлөл 2019.1.14-17-нд АНУ-д Гүүглийн төв байранд болсон Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хуралдаанд оролцож, “Тунгаамал загвар”-аа Юникодын олон улсын мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж, уг загварыг хэрэгжүүлэх дэмжлэг авч, шаардлагатай кодуудыг ашиглах эрхтэй болсон.
[https://www.unicode.org/L2/L2019/19058-mongolian-ad-hoc-rept.pdf L2/19-058: Mongolian ad-hoc report (laboratory prototype)]

== Загварын онцлог ==

=== Суурь судалгаа ===
“Тунгаамал загвар”-ыг XIV зууны үеийн нэрт бичгийн хүмүүн Чойжи Одсэрийн туурвисан монгол хэл, бичгийн судлалын эх үндэс болсон “Зүрхэн толт” хэмээх хэл зүйн бүтээлд тулгуурлаж, түүнээс хойш гарсан хэл шинжлэлийн болон сургалт судалгааны олон бүтээлийг харьцуулан нягталж боловсруулсан. Монгол бичгийн үсэг зүйн түүхэн хөгжлийг урагш 800 жилээр урагшлуулан ухаж судалсан болно.
[https://www.unicode.org/mwg/mwg2docs/mwg2-16MongolianAesthetics11.0beta-Badral.pdf Монгол бичгийн 800 жилийн гоо зүйн түүх]

=== Цэгцтэй кодчилол ===
Одоогийн Юникод стандартад үсгийн түүхэн үед хэрэглэгдэж байсан хувилбар дүрсүүдийг хүртэл оруулан кодчилсон байдаг. Кодчилол бол суурь стандарт болохоос, байгаа бүхнийг агуулах тогтолцоо биш учир, бид монгол бичгийн 800 жилийн дурсгалыг судалсны үндсэн дээр кодчилолд байх шаардлагагүй, харин тухайн цагийн онцлогийг илтгэсэн фонтоор дүрсэлж гаргавал зохих бүх дүрсүүдийг хасаж, кодчиллын талбарыг эмхлэн цэгцэлсэн.

=== Хэ, Гэ тэмдэгттэй ===
Одоогийн Юникодод Ха, Га хоёр тэмдэгт л кодлогдсон байдаг. Харин эм үгэнд хэрэглэх Хэ, Гэ хоёр тэмдэгтийг фонтын дүрэм, хувилбар сонгох тэмдэгтээр гаргадаг. Жишээ нь, бичиг, билиг гэх мэт үгсийг бичихэд эр үгийн “га”-тай бичигдэх бөгөөд зөв хэлбэрийг гаргахын тулд 3 төрлийн хувилбар сонгуурыг энд тэнд нь тавьж байж бичдэг. Ийм маягаар бичих үгс агшин, хир, англи гээд маш олон байдаг. Зарим гадаад эсвэл зохиомол үгийг бүр огт бичих боломжгүй ч тохиолдол бий. Тунгаамал загварт, үгийн эр эмийг тодорхойлох үүрэгтэй Хэ, Гэ хоёр үсгийг монгол хэл шинжлэлийн бүтээл, цагаан толгойнуудад тусдаа тэмдэгт хэмээн үзэж ирснийг баримтлан салгасан бөгөөд Юникодын техникийн хорооноос эдгээрт Али гали үсгийн бүлгээс хоёр код хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн. Үүний үр дүнд, монгол бичгээр компьютерт бичихэд үүсэж байсан бэрхшээлийн дийлэнх нь шийдэгдсэн.

=== Хялбаршуулал ===
==== Зөвхөн ганц хувилбар сонгууртай ====
Одоогийн юникодоор 3 төрлийн FVS хэмээх үсгийн хувилбар дүрс сонгох тусгай тэмдэгт хэрэглэдэг ба эдгээрийг үсгийнхээ хойно, урд хаана хэрэглэх нь тухайн тохиолдлоосоо хамааран янз бүр байдаг нь их төвөгтэй байдаг. Харин “Тунгаамал загвар”-т ганцхан хувилбар сонгуур (FVS) хэрэглэдэг болохоор маш тогтвортой, эргэлзээгүй, хялбар болсон.

==== Үл үзэгдэх тэмдэгтийн буруу хэрэглээг хязгаарлана ====
Одоогийн кодчиллын дагуу Монгол бичгийн бичвэр үүсгэхэд үл үзэгдэх долоон тэмдэгт (3 хувилбар сонгогч, 4 тусгай тэмдэгт) хэрэглэдэг бөгөөд хэрэглэгчид санамсаргүй эсвэл олон дахин дарагдсан эсэхийг мэдэх боломжгүй нь түвэгтэй байдал үүсгэдэг. Үүнийг бид бүрэн шийдэж хэрэггүй газар хэрэглэгдсэн бүх үл үзэгдэх тэмдэгтийг ил харуулахаар зохион байгуулсан.

=== Олон улсын Юникодын байгууллагаас дэмжсэн ===
Тунгаамал загварыг Юникодын Техникийн зөвлөлийн 158-р хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, хэрэглээнд турших боломж олгосон.

=== Одоогийн юникодын загвартай нийцтэй ===
“Тунгаамал загвар” нь одоогийн юникодын загварт олон өөрчлөлт оруулсан боловч ихэнх нь хувилбар тэмдэгтүүдийн өөрчлөлт тул ихэнх талаар нийцтэй үлдэж чадсан. Энэ нь бидэнд цаг алдахгүй хэрэглээнд нэвтрүүлэх боломж олгож байна.

== Хэрэгжүүлэлт ==

Болорсофт анх 2013 онд юникодын хуралд оролцсон цагаас өнөөг хүртэл энэхүү Монгол Улсын, Монгол үндэстний, монгол бичигтэн хэн бүхний төлөөх ажилд монгол хүний эх оронч, чин сэтгэлээр цаг хугацаа, мэдлэг чадвар, хөрөнгө мөнгөө зориулсаар ирсэн. Ялангуяа, монгол оюунаар бүтээсэн бүхнийг хэдэн зуун жил дамнан тээж ирсэн монгол бичгийн маань цахим орчинд байр сууриа эзэлж чадалгүй өнгөрөөж буй цаг мөч бүр монгол бичгийн ирээдүйг цахим орчинд үгүй хийх хор уршигтайг мэдсээр байж, алгуурлах, орхих нь тэвчиж боломгүй зүйл биз ээ. Иймээс, бид дээрх бүх албан ёсны хэлэлцүүлэг, хурлын үр дүнд яаран яаран, шаргуу ажиллаж “Тунгаамал загвар”-ын шийдлийн дагуу дараах хэрэглээг нэвтрүүлж байна. Үүнд,
* 2019.2.13-нд буюу Цагаан сарын шинийн 8-ны өлзий бэлгэт өдөр Виндоус үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “Mongolianscript” хэмээх монгол бичгийн фонт боловсруулснаа зарлан түгээсэн билээ.
* 2019.2.21-нд буюу ЮНЕСКО-оос тунхагласан Олон Улсын Эх хэлний өдөр Мак үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “CMS_Dashtseden” хэмээх МУ-ын төрийн соёрхолт, гавьяат багш Т.Дашцэдэн асны төмөр үзгийн гарын хэвээр боловсруулсан монгол бичгийн фонтыг зарлан түгээх болно.

== Цахим эрин дэх монгол бичгийн ирээдүйд ==

=== Монгол бичгийн кодчиллын инновац ===
Тунгаамал загвар хэдийгээр одоохондоо төгс локал шийдэл бус боловч, юникодын одоогийн боломжийг эвдэж өөрчлөлгүйгээр, тухайн боломж дотор байж болох хамгийн үр дүнтэй сайжруулсан загвар болж байгаа юм. Ингэснээрээ, хорин жил гацаатай байсан монгол бичгийн кодчиллын асуудал цэгцрэхэд нэгэн томхон алхам болж байна гэж үзэж байна.

=== Монгол бичгийн технологийн хөгжлийн хөрс ===
Монгол бичгийн цахим хэрэглээний суурь кодчиллын асуудал ийм хэмжээнд шийдэгдсэний үндсэн дээр, цаашлаад
* Кодчиллын асуудлыг шийдэхийн тулд фонтын олон дүрмүүд зохиох шаардлагагүй болсноор монгол бичгийн фонтын хөгжүүлэлтэд түлхэц болж, олон олон фонт бүтээх
* бүх платформ буюу бүх төхөөрөмж, үйлдлийн систем, вэб хөтчүүд дээр монгол бичгээр чөлөөтэй бичих,
* монгол бичгийн цахим хэрэглээ тогтворжих,
* дараа дараагийн ахисан түвшний программ хангамжууд хөгжих боломж бүрдэж байна.

Бид ч мэдэгдсэн ёсоороо “Тунгаамал загвар”-ыг баримтлан бусад бүтээгдэхүүнээ гаргах болно.

== Цаашдын алхам ==

=== Монгол бичгийн дэлхий дахины хэрэглээ ===
Тус загвар хэрэглээнд нэвтрэн, хэрэгцээг хангах нь батлагдсанаар, цаашдаа Юникодын стандартыг шинэчлэх үр дүнд хүрч болох бөгөөд, ийм тохиолдолд яваандаа Майкрософт, Гүүгл, Фейсбүүк гээд дэлхий даяар мөрдөж, монгол бичгийн цахим оршихуй төдий хэмжээгээр тэлэн бэхжих боломжтой болно.

Түгээмэл тавигддаг асуултууд

2025-01-17T02:06:36Z

Badaa:

* Гар утсан дээр болох уу? Татаж болохгүй байна?
* Гар утасны хувилбар бэлэн болж байгаа, гэвч App store, Play store дээр тавигдтал хэсэг хугацаа орохоор байна.

‌* Баримт материал, заавар зөвлөгөө байна уу? Хаанаас яаж авах вэ?
* Та энд яг зөв газраа иржээ. Энэхүү MNGL Wiki хуудсанд бүх баримтжуулалт, заавар зөвлөгөө бий. Та толгойд буй хайх нүдэнд бичээд хэрэгтэй мэдээллээ түргэн олох боломжтой. Манай https://wiki.mngl.net/ хуудасны нүүрэнд сэдвүүд ангилаар жагсан нэмэгдэж буй болно. Хүссэн мэдээллээ олоогүй бол та бидэнд э-мэйлээр мэдэгдэж болно.

* Хаанаас яаж татах вэ?
* Гар болон фонтыг https://www.mngl.net/#download холбоосоор татаж аваарай.

* Та бүхэн Монгол бичгийн фонт зохиосон юм уу?
* Тийм. Бид Монгол бичгийн юникодын алдлааг засаж, кодчиллын шинэ загварыг зохиосон бөгөөд түүний хэрэглэгчдэд хүрэх нэг хэсэг нь болох фонтыг мөн тохируулан зохиож хэрэглээнд нэвтрүүлж байна. Фонтгүйгээр кодчиллын загвар хэрэглэгдэх боломжгүй.

* Та бүхний энэ шийдэл, программ фонтууд чинь үнэгүй юм уу?
* Цахим орчинд Монгол бичгийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилгоор бид суурь шийдлүүд болох гарын драйверууд (бүх системд зориулсан), фонтуудаа үнэ төлбөргүй тарааж байна.

* Танай загвар яагаад Өвөр монголд маш их яршиг төвөг удаж байгаа YI үсгээр хос эгшгийн нийлэмжийг тэмдэглээд байгаа юм бэ?
* Монгол улсад хос эгшгийг уламжлалаа даган YI нийлэмжээр тэмдэглэдэг бөгөөд дунд сургуулиуддаа улс даяар тэгж зааж байна. [[Тунгаамал загвар]] бол зөвхөн Монгол эсвэл зөвхөн Өвөр Монголд хэрэглэгдэхээр зохиогдсон бус дэлхийн бүх монголчуудын хэрэглээг бодож зохиогдсон болно. Гэхдээ зөвхөн Өвөр Монголд хэрэглэгддэг хос язгуурт үгийн ацагтай эгшиг үсгүүдийг тооцоолсон нэмсэн болно. Харин нэг зүйлийг энд тэнд зөрүүтэй хэрэглэж буйг тэр бүр нэмэх нь кодчиллыг тогтворгүй болгох эрсдэлтэй байна.

* Ха Га -с Хэ Гэ үсгүүдийг салгачихсан нь бичихэд түвэгтэй юм. Би лав дэмжихгүй байна.
* Эдгээр үсгүүдийг салгах нь зайлшгүй үйл явц байсан бөгөөд [[Тунгаамал загвар]]ын зүрх юм. Энэ бол зөвхөн дасах, зурших асуудал бөгөөд сураад ирвэл харин ч эсрэгээр Хэ-г Ха-тай, Гэ-г Га-тай нийлүүлэхийг бүр их гайхаж бичиж чадахгүй болно. Учир нь ХА ГА нь зөнгөөрөө бичих боломжийг хааж, маш их алдаа чирэгдлийг дагуулж, зөв бичих мэдрэмж, итгэлийг бууруулсаар ирсэн билээ.

* Танай гараар хурдан бичихэд төвөгтэй SHIFT товчийн хэрэглээ өндөр байна.
* Манай гарын хувьд хамгийн хялбар, бичихэд амар байдлыг юун түрүүнд анхаарсан бөгөөд хэрэв та хүсвэл өөртөө тохирсон хурдан бичих боломжтой гарыг манай шийдэл дээр суурилан зохиох бүрэн боломжтой. Гагцхүү бид Монгол бичгийн хэрэглээ хумигдмал буй, дэлхий нийтээр хэрэглэгдэх боломжийг харгалзан үзэж анхны гараа хялбарыг харж латин үсгийн байрлалыг дагаж зохиосон болно.

* Виндоус дээр танай гар яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?
* Зөвхөн Виндоус 7 хувилбарт ингэж орж ирнэ. 8 болон түүнээс шинэ хувилбарууд дээр Mongolia locale дотор сууна. Виндовс 7 дээр ингэж оруулж ирсэн нь Майкрософт оффис дээр Монгол бичгийн бичих боломжтой холбоотой. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?]] хаягаас авна уу.

Түгээмэл тавигддаг асуултууд

2025-01-17T02:01:48Z

Badaa:

* Гар утсан дээр болох уу? Татаж болохгүй байна?
* Гар утасны хувилбар бэлэн болж байгаа, гэвч App store, Play store дээр тавигдтал хэсэг хугацаа орохоор байна.

‌* Баримт материал, заавар зөвлөгөө байна уу? Хаанаас яаж авах вэ?
* Та энд яг зөв газраа иржээ. Энэхүү MNGL Wiki хуудсанд бүх баримтжуулалт, заавар зөвлөгөө бий. Та толгойд буй хайх нүдэнд бичээд хэрэгтэй мэдээллээ түргэн олох боломжтой. Манай https://wiki.mngl.net/ хуудасны нүүрэнд сэдвүүд ангилаар жагсан нэмэгдэж буй болно. Хүссэн мэдээллээ олоогүй бол та бидэнд э-мэйлээр мэдэгдэж болно.

* Хаанаас яаж татах вэ?
* Гар болон фонтыг https://www.mngl.net/#download холбоосоор татаж аваарай.

* Та бүхэн Монгол бичгийн фонт зохиосон юм уу?
* Тийм бас үгүй. Учир нь бид Юникод дээр суурилан Монгол бичгийн кодчиллын шинэ загварыг зохиосон бөгөөд түүний хэрэглэгчдэд хүрэх нэг хэсэг нь болох фонтыг мөн зохиож хэрэглээнд нэвтрүүлж байна. Фонтгүйгээр кодчиллын загвар хэрэглэгдэх боломжгүй.

* Та бүхний энэ шийдэл, программ фонтууд чинь үнэгүй юм уу?
* Цахим орчинд Монгол бичгийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилгоор бид суурь шийдлүүд болох гарын драйверууд (бүх системд зориулсан), фонтуудаа үнэ төлбөргүй тарааж байна.

* Танай загвар яагаад Өвөр монголд маш их яршиг төвөг удаж байгаа YI үсгээр хос эгшгийн нийлэмжийг тэмдэглээд байгаа юм бэ?
* Монгол улсад хос эгшгийг уламжлалаа даган YI нийлэмжээр тэмдэглэдэг бөгөөд дунд сургуулиуддаа улс даяар тэгж зааж байна. [[Тунгаамал загвар]] бол зөвхөн Монгол эсвэл зөвхөн Өвөр Монголд хэрэглэгдэхээр зохиогдсон бус дэлхийн бүх монголчуудын хэрэглээг бодож зохиогдсон болно. Гэхдээ зөвхөн Өвөр Монголд хэрэглэгддэг хос язгуурт үгийн ацагтай эгшиг үсгүүдийг тооцоолсон нэмсэн болно. Харин нэг зүйлийг энд тэнд зөрүүтэй хэрэглэж буйг тэр бүр нэмэх нь кодчиллыг тогтворгүй болгох эрсдэлтэй байна.

* Ха Га -с Хэ Гэ үсгүүдийг салгачихсан нь бичихэд түвэгтэй юм. Би лав дэмжихгүй байна.
* Эдгээр үсгүүдийг салгах нь зайлшгүй үйл явц байсан бөгөөд [[Тунгаамал загвар]]ын зүрх юм. Энэ бол зөвхөн дасах, зурших асуудал бөгөөд сураад ирвэл харин ч эсрэгээр Хэ-г Ха-тай, Гэ-г Га-тай нийлүүлэхийг бүр их гайхаж бичиж чадахгүй болно. Учир нь ХА ГА нь зөнгөөрөө бичих боломжийг хааж, маш их алдаа чирэгдлийг дагуулж, зөв бичих мэдрэмж, итгэлийг бууруулсаар ирсэн билээ.

* Танай гараар хурдан бичихэд төвөгтэй SHIFT товчийн хэрэглээ өндөр байна.
* Та суурь шийдэл, кодчилол, гар зэрэг ухагдахуунуудыг сайн ялгаж ойлгохгүй байна. Учир нь манай шийдэл бол зөвхөн гар биш юм. Ямар ч хурдан бичих боломжтой, эсвэл хялбар бичих боломжтой гарыг манай шийдэл дээр суурилан хийх бүрэн боломжтой. Гагцхүү бид Монгол бичгийн хэрэглээ хумигдмал буй, дэлхий нийтээр хэрэглэгдэх боломжийг харгалзан үзэж анхны гараа хялбарыг харж латин үсгийн байрлалыг дагаж зохиосон болно. Оновчилсон гарыг бид зохиохоор [[Ажил үүргийн жагсаалт]]даа оруулсан бөгөөд энэ нь хэлэлцэн зохицож, нэг шийдвэрт хүрч батлагдтал удах болно.

* Виндоус дээр танай гар яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?
* Зөвхөн Виндоус 7 хувилбарт ингэж орж ирнэ. 8 болон түүнээс шинэ хувилбарууд дээр Mongolia locale дотор сууна. Виндовс 7 дээр ингэж оруулж ирсэн нь Майкрософт оффис дээр Монгол бичгийн бичих боломжтой холбоотой. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?]] хаягаас авна уу.

Бичих зөвлөгөө

2025-01-17T01:57:38Z

Badaa: /* Опен оффис */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# '''Фонт'''
#* Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# '''Гарын драйвер'''
#* Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# '''Бичвэрийн программ'''
#* Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#* Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# '''Гарын байрлал'''
#* Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#* Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

<pre style="color: red">Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. </pre>

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:6cd6bbba-1780-412c-b972-5ee4ba17a44a.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-4.jpg|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.jpg|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

<pre style="color: red">Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна. </pre>

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| Shift+Space || Нөхцөл залгавар бичих (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ᠋ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋}}
|| eji (shift y)in mal (shift u)n amitan (shift u) sedkil (shift i)
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen 
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр), хамтрах лүгээ болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөл олон тооны нүгүд залгаврыг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-17T01:57:07Z

Badaa: /* Лайбре оффис */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# '''Фонт'''
#* Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# '''Гарын драйвер'''
#* Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# '''Бичвэрийн программ'''
#* Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#* Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# '''Гарын байрлал'''
#* Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#* Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

<pre style="color: red">Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. </pre>

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:6cd6bbba-1780-412c-b972-5ee4ba17a44a.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-4.jpg|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.jpg|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| Shift+Space || Нөхцөл залгавар бичих (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ᠋ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋}}
|| eji (shift y)in mal (shift u)n amitan (shift u) sedkil (shift i)
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen 
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр), хамтрах лүгээ болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөл олон тооны нүгүд залгаврыг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-17T01:55:14Z

Badaa: /* Бэлтгэл */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# '''Фонт'''
#* Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# '''Гарын драйвер'''
#* Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# '''Бичвэрийн программ'''
#* Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#* Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# '''Гарын байрлал'''
#* Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#* Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:6cd6bbba-1780-412c-b972-5ee4ba17a44a.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-4.jpg|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.jpg|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| Shift+Space || Нөхцөл залгавар бичих (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ᠋ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋}}
|| eji (shift y)in mal (shift u)n amitan (shift u) sedkil (shift i)
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen 
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр), хамтрах лүгээ болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөл олон тооны нүгүд залгаврыг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

File:Open-3.PNG

2025-01-16T15:12:10Z

Badaa:

File:Open-2.PNG

2025-01-16T14:36:29Z

Badaa:

File:Open-1.PNG

2025-01-16T14:36:05Z

Badaa:

Бичих зөвлөгөө

2025-01-16T12:26:32Z

Badaa: /* Тусгай тэмдэгтийн тайлбар */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:6cd6bbba-1780-412c-b972-5ee4ba17a44a.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-4.jpg|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.jpg|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| Shift+Space || Нөхцөл залгавар бичих (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ᠋ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋}}
|| eji (shift y)in mal (shift u)n amitan (shift u) sedkil (shift i)
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen 
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр), хамтрах лүгээ болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөл олон тооны нүгүд залгаврыг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T17:01:09Z

Badaa: /* Тусгай тэмдэгтийн тайлбар */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:6cd6bbba-1780-412c-b972-5ee4ba17a44a.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-4.jpg|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.jpg|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| MC || Нөхцөл залгавар холбогч (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ᠋ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ }}
|| eji (shift y)in mal (shift u)n amitan (shift u) sedkil (shift i)
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T17:00:45Z

Badaa: /* Тусгай тэмдэгтийн тайлбар */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:6cd6bbba-1780-412c-b972-5ee4ba17a44a.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-4.jpg|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.jpg|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| MC || Нөхцөл залгавар холбогч (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ <br/ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ᠋ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ }}
|| eji (shift y)in mal (shift u)n amitan (shift u) sedkil (shift i)
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T16:04:28Z

Badaa: /* Тусгай тэмдэгтийн тайлбар */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:Libre-4.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.png|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| ‘ || Нөхцөл залгавар холбогч (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ }}
|| eji‘yin mal‘un amitan‘u sedkil‘i
|| ээжийн малын амьтны сэтгэлийг
|| Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T16:02:17Z

Badaa: /* Тусгай тэмдэгтийн тайлбар */

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.jpg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.jpeg|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:CTL3.jpg|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:Libre-4.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.png|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| ‘ || Нөхцөл залгавар холбогч (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ }} || eji‘yin mal‘un amitan‘u sedkil‘i || ээжийн малын амьтны сэтгэлийг || Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

File:Keyboard-layout.png

2025-01-08T15:59:31Z

Badaa:

File:Text-2.PNG

2025-01-08T15:55:25Z

Badaa:

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T15:53:57Z

Badaa:

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[Libre-1.jpg (file)=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[Libre-2.jpeg (file)=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[CTL3.jpg (file)=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:Libre-4.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.png|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-

| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

File:600px-Text-2.PNG

2025-01-08T15:53:26Z

Badaa:

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T15:46:58Z

Badaa:

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:600px-Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.png|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:Libre-3.png|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:Libre-4.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.png|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-

| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

Бичих зөвлөгөө

2025-01-08T15:45:15Z

Badaa:

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) Таны үйлдлийн систем 8 болон түүнээс дээш бол Mongolian (Bolorsoft) гэж харагдана. 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:600px-Text-2.PNG|border|300px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.png|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:Libre-3.png|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:Libre-4.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.png|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр !! Дарах товч !! Кириллээр
|-

| Shift+1 (Shift+хувилбарт үсгүүд)
||Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector)
||{{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠳ᠋ᠤᠭᠠᠷ ᠳ᠋ᠦ᠋ᢉᠡᠷ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }}
||a(shift+t)om e(shift+d) (shift+d)ugar (shift+d)(shift+v)fer l[(shift+n)t (shift+k)in(shift+o) bv(shift+v)
||атом эд дугаар дүгээр лент кино бүү
||Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгээ шифттэй давхар дарна. Эсвэл тухайн үсгийн ард Shift+1 дарна.
|-
||
||Хувилбар сонгуурыг дараах нөхцөлүүдийг бичихэд ашиглана.
||{{Mongol|ᢈᠦᠮᠦᠨ ᠦ᠋ ᠡᠵᠢ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤ᠋ᠨ ᠮᠣᠳᠤᠨ ᠳ᠋ᠤ ᠡᠵᠢ ᠳ᠋ᠦ ᠠᠪᠤ ᠠ᠋ᠴᠠ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ᠋ ᠤᠰᠤ ᠶ᠋ᠢ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠷ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠷ ᠭᠠᠷ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᢉᠡᠷ ᠢ᠋ᠶᠡᠨ}}
|| kvmvn (shift+v) eji (shift+y)in mal (shift+u)n modun (shift+d)u eji (shift+d)v abu (shift+a)ca sedkil (shift+i) usu (shift+y)i gar (shift+i)yar fer (shift+i)yer gar (shift+i)yan fer (shift+i)yen
|| хүний ээжийн малын модонд ээжид ааваас сэтгэлийг усыг гараар гэрээр
|| Нэрийн тийн ялгалын харьяалах (у/ү), (ун/үн), (йин) өгөх орших (ду/дү), заах (и/йи), гарах (ача), үйлдэх (ийар/ийэр) болон хамаатуулах (ийан/ийэн) нөхцөлүүдийг бичихдээ хувилбар сонгуур (FVS) ашиглана.
|-
| Shift+2 (Shift+,)
||Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner)
||{{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ ᠨᠢ‍᠂ᠦ‍᠂ᠪᠠ‍ }}
||a(shift+2) e(shift+2) o(shift+,) v(shift+,) ni(shift+,)v(shift+,)ba(shift+2)
||А Э О. Ү. НҮБ
||Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичихэд мөн товчилсон үг бичихэд ашиглана.
|-
|
||
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }}
|| altan(shift+2)odu nasun(shift+2)urtu mendv(shift+2)amur anu(shift+2)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин
|| Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
|'
|| Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator)
|| {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }}
|| bayin'a ah'a kelen'e bicil'e
|| байна ах хэлнэ бичлээ
|| Үгээс тусад нь бичих эгшгийг бичихдээ үндсэн үгээ бичээд ' товчлуурыг дараад а/э товчлуурыг дарна.
|-
| Shift+/
|| Зураас (soft hyphen)
||{{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ}}
||altan(shift+/)odu nasun(shift+/)urtu mendv(shift+/)amur anu(shift+/)vjin
||Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин
||Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| / || Нуруу (nirugu)
|| {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ ᠪᠠᠨ᠋᠊ᠨᠧᠷ ᠲᠧᠨ᠋᠊ᠨᠢᠰ}}
|| na/r(shift+o) ba(shift+n)/n[r t[(shift+n)/nis
|| Наро баннер теннис
|| Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна. Жишээ нь үгийн дунд орсон давхар н-ийг эр үгийн г үсгээс ялгахын тулд ашиглана.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q
|| {{Mongol|ᠥ }}
|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}}
|| qdv qs
|| өд өс
||
|-
| W
|| {{Mongol|ᠸ}}
|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}}
|| horwa wagar
|| хорвоо ваар
||
|-
| E
|| {{Mongol|ᠡ}}
|| {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}}
|| eji ene
|| ээж энэ
||
|-
| R
|| {{Mongol|ᠷ}}
|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}}
|| rasiyan arban
|| рашаан арван
||
|-
| T
|| {{Mongol|ᠲ}}
|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}}
|| tere temefe
|| тэр тэмээ
||
|-
| Y
|| {{Mongol|ᠶ}}
|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶ᠋ᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢ᠋ᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}}
|| yamun gurba (shift+y)in orun (shift+i)yan sayiqan sa(shift+y)ihan
|| яам гурвын орноо сайхан саяхан
|| 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U
|| {{Mongol|ᠤ}}
|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}}
|| ulus uhagan
|| улс ухаан
||
|-
| I
|| {{Mongol|ᠢ}}
|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}}
|| iniye ijili
|| инээ ижил
||
|-
| O
|| {{Mongol|ᠣ}}
|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}}
|| odu olan
|| одоо олон
||
|-
| P
|| {{Mongol|ᠫ}}
|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}}
|| paris puuji;
|| Парис пуужин
||
|-
| A
|| {{Mongol|ᠠ}}
|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}}
|| abu amur
|| аав амар
||
|-
| S
|| {{Mongol|ᠰ}}
|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}}
|| saran subud
|| саран сувд
||
|-
| D
|| {{Mongol|ᠳ}}
|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}}
|| ende e(shift+d)
|| энд эд
|| Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) ашиглах ба shift+d дарна.
|-
| F
|| {{Mongol|ᢉ}}
|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}}
|| fer fkir
|| гэр хир
|| Эм үгийн “Гэ”
|-
| G
|| {{Mongol|ᠭ}}
|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}
|| gal garcag
|| гал гарчиг
|| Эр үгийн “Га”
|-
| H
|| {{Mongol|ᠬ}}
|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}}
|| hauli hacin
|| хууль хачин
|| Эр үгийн “Ха”
|-
| J
|| {{Mongol|ᠵ}}
|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}}
|| jil jarim
|| жил зарим
||
|-
| K
|| {{Mongol|ᢈ}}
|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}}
|| kerbe kele
|| хэрвээ хэл
|| Эм үгийн “Хэ”
|-
| L
|| {{Mongol|ᠯ}}
|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}}
|| la luuba;
|| лаа лууван
||
|-
| Z
|| {{Mongol|ᠽ}}
|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}}
|| azi zandan
|| ази зандан
||
|-
| X
|| {{Mongol|ᠱ}}
|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }}
|| xagarda jixiyel
|| шаард жишээл
||
|-
| C
|| {{Mongol|ᠴ}}
|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}}
|| cagan cimefe
|| цагаан чимээ
||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}
|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}}
|| vnvr kvmvn
|| үнэр хүмүүн ||
|-
| B
|| {{Mongol|ᠪ}}
|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}}
|| bi bagatur
|| би баатар
||
|-
| N
|| {{Mongol|ᠨ}}
|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}}
|| altan nara
|| алтан нар
||
|-
| M
|| {{Mongol|ᠮ}}
|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}}
|| mo;gol mq;ke
|| Монгол мөнх
||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар

|-
| [
|| {{Mongol|ᠧ}}
|| {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }}
|| w[b l[nin
|| веб ленин
|| Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+L
|| {{Mongol|ᡀ}}
|| {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }}
|| (shift+l)agba (shift+l)asa
|| лхагва Лхас
|| “Лх”
|-
| Shift+K
|| {{Mongol|ᠻ}}
|| {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }}
|| (shift+k)in(shift+o) (shift+k)irill
|| кино кирилл
|| Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F
|| {{Mongol|ᠹ}}
|| {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }}
|| (shift+f)a(shift+k)s (shif+f)[rm
|| факс ферм
|| Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C
|| {{Mongol|ᠼ}}
|| {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }}
|| (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in
|| циркон вакцин
|| Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H
|| {{Mongol|ᠾ}}
|| {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }}
|| (shift+h)rom (shift+h)lor
|| хром хлор
|| Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+Z
|| {{Mongol|ᠿ}}
|| {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}}
|| (shift+z)vrnal (shift+z)v(shift+k)ow
|| журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+X
|| {{Mongol|ᠺ}}
||
||
||
|| Чагтан “Га” үсэг.
|-
| Shift+R
|| {{Mongol|ᡁ}}
|| {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }}
|| (shift+r)ili
|| Жыли
|| Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+;
|| {{Mongol|ᡂ}}
|| {{Mongol|ᡂᠢ}}
|| (shift+;)i
|| чий
|| Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.

|}

File:Screenshot 2025-01-08 221849.png

2025-01-08T15:42:20Z

Badaa: Badaa uploaded a new version of File:Screenshot 2025-01-08 221849.png

File:Text direction.PNG

2025-01-08T15:41:04Z

Badaa: Badaa uploaded a new version of File:Text direction.PNG

File:Language bar.PNG

2025-01-08T15:40:26Z

Badaa:

Тунгаамал загвар

2024-11-24T13:20:14Z

Badaa:

'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol|ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}} {{Mongol|ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм. Албан ёсны веб хаяг нь https://mngl.net

== Түүх ==
=== Урьтал боловсруулалт ===

==== Монгол бичгийн кодчиллыг шийдэх олон улсын сонирхол ====

Олон улсын нэгдсэн системд кодолсон монгол бичгийн үсгийн дүрс ба дүрэм алдаатай байсаар байгаа учраас Юникодын байгууллага ч монгол бичгийн асуудалд сүүлийн жилүүдэд анхаарч, тусгайлан хурал зөвлөгөөн хийх болсон. Болорсофт компани 2013 оноос хойш Монгол бичгийн кодчиллыг анхааран судалж, олон улсын хурал, зөвлөгөөнүүдэд оролцон санал бодлоо илэрхийлж ирлээ. Олон улсын байгууллагын зүгээс энэ асуудал дээр хичээл чармайлт гарган ажиллаж буйг дурдах нь зүйтэй.

==== Монгол бичгийг зүй ёсны авианы загвараар нь бус, зурлагаар кодлох санаачилга ====

Нэгэнт монгол бичгийн кодчиллын асуудал хангалттай шийдэгдэхгүй байгаа ийм нөхцөлд 2017 оны 9 сарын 22-27-нд ӨМӨЗО-ы Хөх хотод болсон хуралдаанд монгол бичгийг бүр үсгээр бус, ханз үсэг шиг дүрсээр кодлох шинэ аргачлалыг хүртэл боловсруулж, батлах оролдлого хийсэн юм. “Болорсофт” ХХК-ийн төлөөлөл энэ хурал дээр авианы бичгийг ханз маягаар кодлохын эсрэг байр сууриа илэрхийлж, дүрсээр кодлох явцыг түр зогсоосон.

==== Монгол бичгийг авианы загвараар нь үлдээх хичээл зүтгэл ====

Дээрх мэт нөхцөл байдлын араас уг асуудлаар холбогдох мэргэжилтнүүдтэй хамтран баг болж дагнан ажиллаж байна. Бид 2018 оны 4 сарын 03-05-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хуралдаанд өөрсдийн шийдлийг танилцуулж, авиа зүйн загвараа цаашид хөгжүүлэх, хадгалж үлдээх боломжийг олж авсан. Энэ идэвх зүтгэлд Өвөр Монголын эрдэмтэд талархахын зэрэгцээ Юникодын зүгээс ихэд үнэлж байсан. Тиймээс, Юникодын 4-р техникийн хорооны зүгээс монгол бичгийн блокоос гадна Тод, Манж, Шивээ бичгийн блокийг өргөтгөж өгөх хүсэлтийг тавьж байв.

=== Хурал зөвлөгөөн ===

==== Монгол бичгийн фонт симпозиум – 2013 ====
Бид 2013 онд Өвөр Монголын нийслэл хөх хотод болсон хуралдаанд уригдан, улсаа төлөөлж оролцож байсан бөгөөд Монгол бичгийн төрөл бүрийн программууд болох Монгол бичгийн үг үсгийн алдаа шалгуур, Монгол бичиг кирилл бичиг хоорондыг хөрвүүлэгч зэргээ Өвөр Монголын их сургуулийнханд танилцуулж байв.
Тэр үеэс Монгол бичгийн фонтын асуудал, тэр тусмаа суурь кодчилол ихээхэн асуудалтай байгааг ойлгож, санал зөвлөмжөө дэвшүүлж байсан билээ.

=====Авч хэлэлцсэн гол асуудлууд=====
* Монгол бичгийн фонтын асуудлууд
* Монгол бичгийг компьютераар боловсруулах стандарт
* Монгол бичгийн фонтыг бусад платформууд дээр хэрхэн ажиллуулах ба хөгжүүлэх
* Монгол бичгийн гарын байрлал
* Монгол бичгийн дүрмийн алдаа шалгагч
* Монгол бичгийн үгсийн аймгийн тодорхойлолт
Бид мөн өөрсдийн хөгжүүлсэн монгол бичгийн фонт MongolianScript 3.0 танилцуулж байв. Хурлаар Монгол бичгийн юникод фонтыг хэрхэн зөв хөгжүүлэх, өнөөгийн хөгжүүлэлтэд үүсч буй асуудлуудыг хэрхэн шийдэх, баримтлах стандартын чиг хандлага, монгол бичгийн боловсруулалтыг хэрхэн хийх зэрэг асуудлуудыг авч хэлэлцсэн ба фонт хөгжүүлэгчид өөрсдийн хөгжүүлсэн фонтуудаа бусдадаа танилцуулж хоорондоо туршлага солилцлоо.
[[File:Meeting2013.jpg|400px|thumb|2013 оны хурлын явцад]]
Тус хурлаар бид Хятад улс дахь Монгол бичгийн зохиож, батлуулж барьж байгаа эрдэмтэд тэдний багийнхантай нягт харилцаа тогтоож авсан юм.

=====Хуралд оролцогсод=====
* Өвөр Монголын Их Сургууль (зохион байгуулсан)
* Бээжингийн Шинжлэх Ухааны Академи
* Хэвлэлийн FangZhen компани
* Welfang Beida Jade Bird Huaguang Imagesetter Co.,Ltd
* Menkhsoft
* Microsoft
* Болорсофт

=====Хурлын үр дүн=====

* Тус хуралд Майкрософт компанийг төлөөлж, Mongolian Baiti фонтын менежерүүдийн нэг Грег Эк оролцож, хийж буй зүйлсээ танилцуулсан билээ. Тус хурлын үеэр түүний DS01 баримтын эхний ноорог хувилбар болсон.
* Болорсофт компаниас гаргасан MongolianScript фонтын тогтвортой хувилбар болох 3.2 гарсан.
* Бид асуудалтай танилцаж, Өвөр Монголын их сургуулийнхантай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн юм.

==== Монгол бичгийн кодчиллын асуудал – 2015 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2017 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2018 ====

==== Монгол бичгийн кодчилол – 2018 ====
2018.11.20-нд Улаанбаатар хотноо төрийн ба сургалт, судалгаа шинжилгээний 20 гаруй байгууллага болон монгол бичиг хэрэглэгчдийн 40 гаруй төлөөлөл, Юникодын байгууллагын монгол бичгийг хариуцсан мэргэжилтэн оролцсон сэдэвт хурал зохион байгуулсан юм. [https://blog.bolorsoft.com/?p=129 Хурлын дэлгэрэнгүй тайлан]

Хуралд Юникодын техникийн хорооны тэргүүлэгч Лиза Мүүр амжилт хүсэн мэндчилгээ илгээж, хурлын үр дүнг хүлээж байгаагаа мэдэгдсэн билээ. [https://blog.bolorsoft.com/wp-content/uploads/2018/11/Unicode-Greeting-from-UTC.pdf Юникодоос ирүүлсэн мэндчилгээ]
Тус хурлаар, монгол бичгийн юникодын өнөөгийн байдал, өмнө гарсан шийдлүүд болон сүүлийн үед дэвшүүлж байгаа саналуудыг хэлэлцсэн.
Болорсофтын баг өөрсдийн Юникодын байгууллагад дэвшүүлсэн саналуудаа нэгтгэн, монгол бичгийн юникодыг сайжруулах бусад оролдлогоос ялгахын үүднээс “Тунгаамал загвар” хэмээн нэрлэж, хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлаас Монголын шинжлэх ухааны байгууллагууд авианы бичгийн онцлогийг тусгасан уг шийдлийг яаралтай хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж, түүнийгээ Юникодын байгууллагад илгээсэн.

==== Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хурал ====
Тус хурлаас гарсан дүгнэлт, зөвлөмжийн дагуу, Болорсофтын багийн төлөөлөл 2019.1.14-17-нд АНУ-д Гүүглийн төв байранд болсон Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хуралдаанд оролцож, “Тунгаамал загвар”-аа Юникодын олон улсын мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж, уг загварыг хэрэгжүүлэх дэмжлэг авч, шаардлагатай кодуудыг ашиглах эрхтэй болсон.
[https://www.unicode.org/L2/L2019/19058-mongolian-ad-hoc-rept.pdf L2/19-058: Mongolian ad-hoc report (laboratory prototype)]

== Загварын онцлог ==

=== Суурь судалгаа ===
“Тунгаамал загвар”-ыг XIV зууны үеийн нэрт бичгийн хүмүүн Чойжи Одсэрийн туурвисан монгол хэл, бичгийн судлалын эх үндэс болсон “Зүрхэн толт” хэмээх хэл зүйн бүтээлд тулгуурлаж, түүнээс хойш гарсан хэл шинжлэлийн болон сургалт судалгааны олон бүтээлийг харьцуулан нягталж боловсруулсан. Монгол бичгийн үсэг зүйн түүхэн хөгжлийг урагш 800 жилээр урагшлуулан ухаж судалсан болно.
[https://www.unicode.org/mwg/mwg2docs/mwg2-16MongolianAesthetics11.0beta-Badral.pdf Монгол бичгийн 800 жилийн гоо зүйн түүх]

=== Цэгцтэй кодчилол ===
Одоогийн Юникод стандартад үсгийн түүхэн үед хэрэглэгдэж байсан хувилбар дүрсүүдийг хүртэл оруулан кодчилсон байдаг. Кодчилол бол суурь стандарт болохоос, байгаа бүхнийг агуулах тогтолцоо биш учир, бид монгол бичгийн 800 жилийн дурсгалыг судалсны үндсэн дээр кодчилолд байх шаардлагагүй, харин тухайн цагийн онцлогийг илтгэсэн фонтоор дүрсэлж гаргавал зохих бүх дүрсүүдийг хасаж, кодчиллын талбарыг эмхлэн цэгцэлсэн.

=== Хэ, Гэ үсэгтэй ===
Одоогийн Юникодод Ха, Га хоёр үсэг кодлогдсон байдаг. Түүний эм үгэнд хэрэглэх Хэ, Гэ хоёр үсгийг фонтын дүрэм, хувилбар сонгох тэмдэгтээр гаргадаг. Жишээ нь, бичиг, билиг гэх мэт үгсийг бичихэд эр үгийн “га”-тай бичигдэх бөгөөд зөв хэлбэрийг гаргахын тулд 3 төрлийн хувилбар сонгуурыг энд тэнд нь тавьж байж бичдэг. Ийм маягаар бичих үгс агшин, хир, англи гээд маш олон байдаг. Тунгаамал загварт, үгийн эр эмийг тодорхойлох үүрэгтэй Хэ, Гэ хоёр үсгийг монгол хэл шинжлэлийн бүтээл, цагаан толгойнуудад тусгай үсэг хэмээн үзэж ирснийг баримтлан салгасан бөгөөд Юникодын техникийн хорооноос эдгээрт Али гали үсгийн бүлгээс хоёр код хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн. Эдгээрийн дүнд, монгол бичгээр компьютерт бичихэд үүсэж байсан бэрхшээлийн дийлэнх нь шийдэгдсэн.

=== Хялбаршуулал ===
==== Зөвхөн ганц хувилбар сонгууртай ====
Одоогийн юникодоор 3 төрлийн FVS хэмээх үсгийн хувилбар дүрс сонгох тусгай тэмдэгт хэрэглэдэг ба эдгээрийг үсгийнхээ хойно, урд хаана хэрэглэх нь тухайн тохиолдлоосоо хамааран янз бүр байдаг нь их төвөгтэй байдаг. Харин “Тунгаамал загвар”-т ганцхан хувилбар сонгуур (FVS) хэрэглэдэг болохоор маш тогтвортой, эргэлзээгүй, хялбар болсон.

==== Үл үзэгдэх тэмдэгтийн буруу хэрэглээг хязгаарлана ====
Одоогийн кодчиллын дагуу Монгол бичгийн бичвэр үүсгэхэд үл үзэгдэх долоон тэмдэгт (3 хувилбар сонгогч, 4 тусгай тэмдэгт) хэрэглэдэг бөгөөд хэрэглэгчид санамсаргүй эсвэл олон дахин дарагдсан эсэхийг мэдэх боломжгүй нь түвэгтэй байдал үүсгэдэг. Үүнийг бид бүрэн шийдэж хэрэггүй газар хэрэглэгдсэн бүх үл үзэгдэх тэмдэгтийг ил харуулахаар зохион байгуулсан.

=== Олон улсын Юникодын байгууллагаас дэмжсэн ===
Тунгаамал загварыг Юникодын Техникийн зөвлөлийн 158-р хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, хэрэглээнд турших боломж олгосон.

=== Одоогийн юникодын загвартай нийцтэй ===
“Тунгаамал загвар” нь одоогийн юникодын загварт олон өөрчлөлт оруулсан боловч ихэнх нь хувилбар тэмдэгтүүдийн өөрчлөлт тул ихэнх талаар нийцтэй үлдэж чадсан. Энэ нь бидэнд цаг алдахгүй хэрэглээнд нэвтрүүлэх боломж олгож байна.

== Хэрэгжүүлэлт ==

Болорсофт анх 2013 онд юникодын хуралд оролцсон цагаас өнөөг хүртэл энэхүү Монгол Улсын, Монгол үндэстний, монгол бичигтэн хэн бүхний төлөөх ажилд монгол хүний эх оронч, чин сэтгэлээр цаг хугацаа, мэдлэг чадвар, хөрөнгө мөнгөө зориулсаар ирсэн. Ялангуяа, монгол оюунаар бүтээсэн бүхнийг хэдэн зуун жил дамнан тээж ирсэн монгол бичгийн маань цахим орчинд байр сууриа эзэлж чадалгүй өнгөрөөж буй цаг мөч бүр монгол бичгийн ирээдүйг цахим орчинд үгүй хийх хор уршигтайг мэдсээр байж, алгуурлах, орхих нь тэвчиж боломгүй зүйл биз ээ. Иймээс, бид дээрх бүх албан ёсны хэлэлцүүлэг, хурлын үр дүнд яаран яаран, шаргуу ажиллаж “Тунгаамал загвар”-ын шийдлийн дагуу дараах хэрэглээг нэвтрүүлж байна. Үүнд,
* 2019.2.13-нд буюу Цагаан сарын шинийн 8-ны өлзий бэлгэт өдөр Виндоус үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “Mongolianscript” хэмээх монгол бичгийн фонт боловсруулснаа зарлан түгээсэн билээ.
* 2019.2.21-нд буюу ЮНЕСКО-оос тунхагласан Олон Улсын Эх хэлний өдөр Мак үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “CMS_Dashtseden” хэмээх МУ-ын төрийн соёрхолт, гавьяат багш Т.Дашцэдэн асны төмөр үзгийн гарын хэвээр боловсруулсан монгол бичгийн фонтыг зарлан түгээх болно.

== Цахим эрин дэх монгол бичгийн ирээдүйд ==

=== Монгол бичгийн кодчиллын инновац ===
Тунгаамал загвар хэдийгээр одоохондоо төгс локал шийдэл бус боловч, юникодын одоогийн боломжийг эвдэж өөрчлөлгүйгээр, тухайн боломж дотор байж болох хамгийн үр дүнтэй сайжруулсан загвар болж байгаа юм. Ингэснээрээ, хорин жил гацаатай байсан монгол бичгийн кодчиллын асуудал цэгцрэхэд нэгэн томхон алхам болж байна гэж үзэж байна.

=== Монгол бичгийн технологийн хөгжлийн хөрс ===
Монгол бичгийн цахим хэрэглээний суурь кодчиллын асуудал ийм хэмжээнд шийдэгдсэний үндсэн дээр, цаашлаад
* Кодчиллын асуудлыг шийдэхийн тулд фонтын олон дүрмүүд зохиох шаардлагагүй болсноор монгол бичгийн фонтын хөгжүүлэлтэд түлхэц болж, олон олон фонт бүтээх
* бүх платформ буюу бүх төхөөрөмж, үйлдлийн систем, вэб хөтчүүд дээр монгол бичгээр чөлөөтэй бичих,
* монгол бичгийн цахим хэрэглээ тогтворжих,
* дараа дараагийн ахисан түвшний программ хангамжууд хөгжих боломж бүрдэж байна.

Бид ч мэдэгдсэн ёсоороо “Тунгаамал загвар”-ыг баримтлан бусад бүтээгдэхүүнээ гаргах болно.

== Цаашдын алхам ==

=== Монгол бичгийн дэлхий дахины хэрэглээ ===
Тус загвар хэрэглээнд нэвтрэн, хэрэгцээг хангах нь батлагдсанаар, цаашдаа Юникодын стандартыг шинэчлэх үр дүнд хүрч болох бөгөөд, ийм тохиолдолд яваандаа Майкрософт, Гүүгл, Фейсбүүк гээд дэлхий даяар мөрдөж, монгол бичгийн цахим оршихуй төдий хэмжээгээр тэлэн бэхжих боломжтой болно.

MediaWiki:Common.css

2024-11-21T16:58:43Z

Badaa: Created page with "/* CSS placed here will be applied to all skins */ @font-face { font-family: "MongolianScript"; src: url("/resources/assets/fonts/MongolianScript.ttf") format("truetype"); } @font-face { font-family: "CM Dashtseden"; src: url("/resources/assets/fonts/cmdashitseden.ttf") format("truetype"); } @font-face { font-family: "Mongolian System"; src: url("/resources/assets/fonts/MongolianSystem.ttf") format("truetype"); }"

/* CSS placed here will be applied to all skins */
@font-face {
font-family: "MongolianScript";
src: url("/resources/assets/fonts/MongolianScript.ttf") format("truetype");
}

@font-face {
font-family: "CM Dashtseden";
src: url("/resources/assets/fonts/cmdashitseden.ttf") format("truetype");
}

@font-face {
font-family: "Mongolian System";
src: url("/resources/assets/fonts/MongolianSystem.ttf") format("truetype");
}

Бичих зөвлөгөө

2024-11-18T07:51:07Z

Badaa: Created page with "= Бичих зөвлөмж = == Бэлтгэл == Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай. # Фонт #; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар] # Гарын др..."

= Бичих зөвлөмж =
== Бэлтгэл ==
Монгол бичихээр компьютерт бичихийн тулд дараах үндсэн алхмуудыг дагаарай.
# Фонт
#; Монгол бичгийн фонт суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.A4.D0.BE.D0.BD.D1.82_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Гарын драйвер
#; Өөрийн үйлдлийн системд тохирсон гарын драйвер суулгах [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%A1%D1%83%D1%83%D0%BB%D0%B3%D0%B0%D1%85_%D0%B7%D0%B0%D0%B0%D0%B2%D0%B0%D1%80#.D0.93.D0.B0.D1.80.D1.8B.D0.BD_.D0.B4.D1.80.D0.B0.D0.B9.D0.B2.D0.B5.D1.80_.D1.81.D1.83.D1.83.D0.BB.D0.B3.D0.B0.D1.85 заавар]
# Бичвэрийн программ
#; Монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихийн тулд босоо чиглэл дэмждэг бичвэрийн программ байх шаардлагатай.
#;* Виндоус үйлдлийн системд Майкрософт оффис 2007 ба түүнээс шинэ хувилбар
#;* Мак үйлдлийн системд Лайбре оффис
#;* Линүкс үйлдлийн системд Лайбре оффис юм уу Опеноффис дээр бичихийг зөвлөж байна.
#; Хэрвээ танд оффис байхгүй бол үйлдлийн системдээ тохирсон төлбөргүй, нээлттэй эх бүхий [https://www.libreoffice.org/download/download/ Лайбре оффис], [http://www.openoffice.org/download/ Опен оффис]ыг татаж аваарай.
# Гарын байрлал
#; Доорх зурагт монгол бичгийн гарын байрлалыг харуулав.
#; Анхаарах <nowiki>:</nowiki> Монгол бичгийн гарын байрлал нь латин цагаан толгойн qwerty байрлалтай бараг адил бөгөөд Гэ-f, Га-g, Ха-h, Хэ-k үсгүүд дээр тус тус байршиж байгааг анхаарна уу.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

== Оффисын программууд дээр бичих ==
=== Майкрософт оффис ===
Майкрософт оффис нь 2007 ба түүнээс шинэ хувилбартаа босоо чиглэл дэмждэг болсон. Та майкрософт оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу.

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''1. Хэлээ сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгох (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 

|-
|'''2. Майкрософт оффист босоо чиглэл идэвхжүүлэх:''' 
Оффисын Page Layout цэсний Text Direction-аас Vertical for Mongolian-ыг сонгон босоо чиглэл идэвхжүүлнэ.
|
[[File:Text_direction.PNG|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл|Босоо чиглэл]] 

|-
| colspan="2" |'''3. Бичих:''' 
Тунгаамал загварыг дэмжсэн фонт сонгоно. (MongolianScript, Classical Mongolian Dashtseden гэх мэт) 
Ингээд л шууд бичиж эхэлнэ. 
[[File:Text-2.PNG|border|600px|center|alt=Фонт сонгох|Фонт сонгох]]
|}

=== Лайбре оффис ===
Та Лайбре оффист монгол бичгээр босоо чиглэлд бичихдээ дараах алхмуудыг дагана уу. 

'''ҮНДСЭН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
CTL буюу "Төвөгтэй бичвэрийг зураглах" сонголтыг идэвхжүүлэхдээ Tools->Language->For All Text->More-г сонгоно.
|
[[File:Libre-1.png|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Asian болон Complex text layout-г идэвхжүүлэн Apply дарна.
|
[[File:Libre-2.png|border|300px|center|alt=CTL идэвхжүүлэх|CTL идэвхжүүлэх]]
|
|-
|'''CTL-ийн үндсэн фонт сонгох:''' 
CTL-ийн үндсэн фонтоор монгол бичгийн фонт сонгосноор таныг монгол бичгээр бичиж эхлэхэд автоматаар танин тухайн фонт руу шилжинэ. 
Basic Fonts(CTL) рүү орон фонтыг монгол бичгийн фонт болгон тохируулна
|
[[File:Libre-3.png|border|300px|center|alt=Фонт тохируулах|Фонт тохируулах]]
|
|}

'''Санамж: Эдгээр алхмуудыг нэг удаа тохируулахад таны тохиргоо хадгалагдах тул оффис нээх бүрдээ тохируулах шаардлагагүй. ''' 

'''БАРИМТЫН ТОХИРГОО'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 1:''' 
Format цэсний Page-ийг сонгоно.
|
[[File:Libre-4.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Босоо чиглэл идэвхжүүлэх алхам 2:''' 
Text direction-ээс Left-to-right(vertical) сонгоно. Ингэснээр та тухайн баримтад босоо чиглэлд бичих боломжтой болно. 

'''Санамж:''' Хэрвээ таны оффис хуучирсан хувилбар бол энэ хэсэгт Left-to-right(vertical) сонголт гарч ирэхгүй. Тиймээс оффисоо шинэчлэх эсвэл [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9E.D0.BF.D0.B5.D0.BD_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 энэ] хэсэгт бичсэнчлэн загвар файлыг Лайбре оффисоор нээн бичнэ.
|
[[File:Libre-5.png|border|300px|center|alt=Босоо чиглэл тохируулах|Босоо чиглэл тохируулах]]
|
|-
|'''Монгол бичгээр бичих:''' 
1. Хэлний сонголтоос "Mongolian (Mongolian script, Bolorsoft)"-г сонгоно. 
2. Бичнэ.
|
[[File:Libre-6.png|border|300px|center|alt=Бичих|Бичих]]
|
|}

=== Опен оффис ===
Опен оффис монгол бичгийн босоо чиглэл дэмждэг боловч тохиргоо нь нээгдээгүй тул загвар файлын тусламжтай бичнэ. Ийнхүү бичихдээ дараах алхмуудыг дагна уу.

'''Опен оффист бичих заавар'''

{| class="wikitable"
|-
|'''Загвар файл татаж авах:''' 
Энэ [https://www.mngl.net/downloads/templates/mongolian_script.ott холбоос]оор орж загвар файл татаж авна. Татсан загвар файл дээр хулганын баруун товчийг дарж "Open with"-ыг сонгоно.
|
[[File:Open-1.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|'''Загвар файл нээх:''' 
Гарч ирсэн цонхноос Опен оффис программыг сонгоно. Цаашид энэ файлыг дандаа Опен оффисоор нээхийг хүсвэл "Always use this app to open .ott files" цонхыг идэвхжүүлэн OK дарна.
|
[[File:Open-2.PNG|border|300px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|
|-
|colspan=2 |'''Загвар файл нээх:''' 
Нээгдсэн загвар файл дараах байдалтай харагдана. Үсгийн фонт өөр харагдаж байвал танд тухайн фонт суугаагүй байна гэсэн үг. (Фонтуудыг https://www.mngl.net/download/ хаягаас татаж авна.) 
Та монгол бичгээр бичих бүрдээ энэхүү файлыг засварлан бичиж болно. 
[[File:Open-3.PNG|border|600px|center|alt=Загвар файл нээх|Загвар файл нээх]]
|-
|'''Хэл сонгох:''' 
Хэлээ "Mongolian (Traditional Mongolian, Mongolia)" болгон сонгоно. (Таны үйлдлийн систем виндоус 7 бол "Mongolian (Traditional Mongolian, PRC)"-г сонгоно) 
[https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.91.D1.8D.D0.BB.D1.82.D0.B3.D1.8D.D0.BB Бэлтгэл] хэсэгт гарын драйвер суулгаснаар таны хэлний сонголтод монгол бичиг орж ирсэн байх болно. 

Ингээд Опен оффис программ дээр босоо чиглэлд бичих боломжтой боллоо.
|
[[File:Language_bar.PNG|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|
|
|}

'''Санамж: Хэрвээ та Мак үйлдлийн системийн хэрэглэгч бол Опен оффисын Мак дээрх хувилбар чиглэлийн алдаатай тул ижил төстэй Лайбре оффис программыг хэрэглэхийг зөвлөж байна.''' 

== Гарын байрлал ==
Монгол бичгээр хурдан, зөв бичихийн тулд гарын байрлал болон тусгай тэмдэгтүүдийн талаар мэдэх шаардлагатай.
[[File:keyboard-layout.png|710px|center|alt=Гарын байрлал|Гарын байрлал ]]

=== Тусгай тэмдэгтийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! rowspan="2" | Латин товч !! rowspan="2" | Нэр !! colspan="3" | Жишээ !! rowspan="2" | Тайлбар
|-
! Монгол бичгээр1 !! Дарах товч !! Кириллээр
|-
| ‘ || Нөхцөл залгавар холбогч (NNBSP) || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠶᠢᠨ ᠮᠠᠯ ᠤᠨ ᠠᠮᠢᠲᠠᠨ ᠤ ᠰᠡᠳᢈᠢᠯ ᠢ }} || eji‘yin mal‘un amitan‘u sedkil‘i || ээжийн малын амьтны сэтгэлийг || Тусад нь бичих залгаврын өмнө дарна.
|-
| Shift+1 || Хувилбар сонгуур (FVS - Free variation selector) || {{Mongol|ᠠᠲ᠋ᠣᠮ ᠡᠳ᠋ ᠯᠧᠨ᠋ᠲ ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠪᠦ᠋ᠦ }} || at(shift+1)om ed(shift+1) l;n(shift+1)t (shift+k)ino(shift+1) bv(shift+1)v || атом эд лент кино бүү || Үсгийн онцлог хэлбэрийг гаргахын тулд тухайн үсгийнхээ ард дарна.
|-
| Shift+2 (shift+a shift+e) || Эгшиг тусгаарлагч (MVS – Mongolian vowel separator) || {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ ᢈᠡᠯᠡᠨ᠎ᠡ ᠪᠢᠴᠢᠯ᠎ᠡ }} || bayin(shift+a) ah(shift+a) kelen(shift+e) bicil(shift+e) || байна ах хэлнэ бичлээ || Үгээс тусад нь бичих эгшгийн өмнө дарна. Хялбарчлахын үүднээсshift+a, shift+e дээр мөн байрлуулсан.
|-
| Shift+6 || Зураас (soft hyphen)
|style="min-width:100px"| <div class="mb" style="display:inline-block; height:100px">ᠠᠯᠲᠠᠨ᠆ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ᠆ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ᠆ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ᠆ᠦᠵᠢᠨ </div> || altan(shift+6)odu nasun(shift+6)urtu mendv(shift+6)amur anu(shift+6)vjin || Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар Ану-Үжин || Монголд хоёроос дээш үгээс бүтсэн нэрийн хоёр дахь үг эгшгээр эхэлж байвал зураас тавьдаг.
|-
| Shift+[ || Тэг урттай холбогч (ZWJ- Zero width joiner) || {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ‍ᠣᠳᠤ ᠨᠠᠰᠤᠨ‍ᠤᠷᠲᠤ ᠮᠡᠨᠳᠦ‍ᠠᠮᠤᠷ ᠠᠨᠤ‍ᠦᠵᠢᠨ }} || altan(shift+[)odu nasun(shift+[)urtu mendv(shift+[)amur anu(shift+[)vjin || Алтан-Од Насан-Урт Мэнд-Амар А. Ану-Үжин || Өвөр Монголд дээрх тохиолдолд залгаж бичих ба эгшгийг үгийн эхний хэлбэрээр нь, гэхдээ титмийг шүд болгон бичдэг.
|-
| || || {{Mongol|ᠠ‍ ᠡ‍ ᠣ‍᠂ ᠦ‍ ᠂ }} || a(shift+[) e(shift+[) o(shift+[), v(shift+[), || А Э О. Ү. || Овгийн эхний үсэг, цагаан толгой гэх мэтэд үсгийг дангаар бичих үед дарна.
|-
| Shift+’ || Нуруу (nirugu) || {{Mongol|ᠨᠠ᠊ᠷᠣ᠋ }} || na(shift+’)ro(shift+1) || Наро || Зориудаар нуруу нэмж бичих шаардлагатай үед дарна.
|}

=== Үсгийн тайлбар ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Q || {{Mongol|ᠥ }}|| {{Mongol|ᠥᠳᠦ ᠥᠰ}} || qdv qs || өд өс ||
|-
| W || {{Mongol|ᠸ}}|| {{Mongol|ᠬᠣᠷᠸᠠ ᠸᠠᠭᠠᠷ}} || horwa wagar || хорвоо ваар ||
|-
| E || {{Mongol|ᠡ}} || {{Mongol|ᠡᠵᠢ ᠡᠨᠡ}} || eji ene || ээж энэ ||
|-
| R || {{Mongol|ᠷ}}|| {{Mongol|ᠷᠠᠰᠢᠶᠠᠨ ᠠᠷᠪᠠᠨ}} || rasiyan arban || рашаан арван ||
|-
| T || {{Mongol|ᠲ}}|| {{Mongol|ᠲᠡᠷᠡ ᠲᠡᠮᠡᢉᠡ}} || tere temefe || тэр тэмээ ||
|-
| Y || {{Mongol|ᠶ}}|| {{Mongol|ᠶᠠᠮᠤᠨ ᠭᠤᠷᠪᠠ ᠶᠢᠨ ᠣᠷᠤᠨ ᠢᠶᠠᠨ ᠰᠠᠶᠢᠬᠠᠨ ᠰᠠᠶ᠋ᠢᠬᠠᠨ}} || yamun gurba‘yin orun‘iyan sayiqan say(shift+1)ihan || яам гурвын орноо сайхан саяхан || 1. Я гийгүүлэгч бүхий үгэнд шууд бичихэд этгэртэй гарна. 2. -йин, ийан/ийэн нөхцөлийг бичихэд шилбэ хэлбэртэй гарна. 3. Хос эгшгийн бүтцэд бичихэд шууд шилбэ хэлбэртэй гарна. 4. Хос эгшигтэй адил бүтцэд “я” бичих үед ард нь FVS (хувилбар сонгуур) дарахад этгэр хэлбэртэй гарна.
|-
| U || {{Mongol|ᠤ}}|| {{Mongol|ᠤᠯᠤᠰ ᠤᠬᠠᠭᠠᠨ}} || ulus uhagan || улс ухаан ||
|-
| I || {{Mongol|ᠢ}}|| {{Mongol|ᠢᠨᠢᠶᠡ ᠢᠵᠢᠯᠢ}} || iniye ijili || инээ ижил ||
|-
| O || {{Mongol|ᠣ}}|| {{Mongol|ᠣᠳᠤ ᠣᠯᠠᠨ}} || odu olan || одоо олон ||
|-
| P || {{Mongol|ᠫ}}|| {{Mongol|ᠫᠠᠷᠢᠰ ᠫᠤᠤᠵᠢᠩ}} || paris puujishift+n || Парис пуужин ||
|-
| [ || {{Mongol|ᠺ}}|| || || || Чагтан “Га” үсэг.
|-
| A || {{Mongol|ᠠ}}|| {{Mongol|ᠠᠪᠤ ᠠᠮᠤᠷ}} || abu amur || аав амар ||
|-
| S || {{Mongol|ᠰ}}|| {{Mongol|ᠰᠠᠷᠠᠨ ᠰᠤᠪᠤᠳ}} || saran subud || саран сувд || Зарим өвөрмөц бичлэгтэй үгэнд “д” үсгийг хэвтээ бичих хэрэгтэй бол ард нь хувилбар сонгох тэмдэгт (FVS) буюу shift+1 дарна.
|-
| D || {{Mongol|ᠳ}}|| {{Mongol|ᠡᠳᠡ ᠡᠳ᠋}} || ende ed(shift+1) || энд эд ||
|-
| F || {{Mongol|ᢉ}}|| {{Mongol|ᢉᠡᠷ ᢉᢈᠢᠷ}} || fer fkir || гэр хир || Эм үгийн “Гэ”
|-
| G || {{Mongol|ᠭ}}|| {{Mongol|ᠭᠠᠯ ᠭᠠᠷᠴᠠᠭ}}|| gal garcag || гал гарчиг || Эр үгийн “Га”
|-
| H || {{Mongol|ᠬ}}|| {{Mongol|ᠬᠠᠤᠯᠢ ᠬᠠᠴᠢᠨ}} || hauli hacin || хууль хачин || Эр үгийн “Ха”
|-
| J || {{Mongol|ᠵ}}|| {{Mongol|ᠵᠢᠯ ᠵᠠᠷᠢᠮ}} || jil jarim || жил зарим ||
|-
| K || {{Mongol|ᢈ}}|| {{Mongol|ᢈᠡᠷᠪᠡ ᢈᠡᠯᠡ}} || kerbe kele || хэрвээ хэл || Эм үгийн “Хэ”
|-
| L || {{Mongol|ᠯ}}|| {{Mongol|ᠯᠠ ᠯᠤᠤᠪᠠᠩ}} || la luuba(shift+n) || лаа лууван ||
|-
| Z || {{Mongol|ᠽ}}|| {{Mongol|ᠠᠽᠢ ᠽᠠᠨᠳᠠᠨ}} || azi zandan || ази зандан ||
|-
| X || {{Mongol|ᠱ}}|| {{Mongol|ᠱᠠᠭᠠᠷᠳᠠ ᠵᠢᠱᠢᠶᠡᠯᠡ }} || xagarda jixiyel || шаард жишээл ||
|-
| C || {{Mongol|ᠴ}}|| {{Mongol|ᠴᠠᠭᠠᠨ ᠴᠢᠮᠡᢉᠡ}} || cagan cimefe || цагаан чимээ ||
|-
| V || {{Mongol|ᠦ}}|| {{Mongol|ᠦᠨᠦᠷ ᢈᠦᠮᠦᠨ}} || vnvr kvmvn || үнэр хүмүүн ||
|-
| B || {{Mongol|ᠪ}}|| {{Mongol|ᠪᠢ ᠪᠠᠭᠠᠲᠤᠷ}} || bi bagatur || би баатар ||
|-
| N || {{Mongol|ᠨ}}|| {{Mongol|ᠠᠯᠲᠠᠨ ᠨᠠᠷᠠ}} || altan nara || алтан нар ||
|-
| M || {{Mongol|ᠮ}}|| {{Mongol|ᠮᠣᠩᠭᠣᠯ ᠮᠥᠩᢈᠡ}} || mo(shift+n)gol mq(shift+n)ke || Монгол мөнх ||
|}

=== Шифттэй дарагдах болон гадаад үсгүүд ===

{| class="wikitable"
|-
! Латин !! Монгол тэмдэгт !! Жишээ !! Дарах товч !! Кириллээр !! Тайлбар
|-
| Shift+A || {{Mongol| ᠎ᠠ }} || {{Mongol|ᠪᠠᠶᠢᠨ᠎ᠠ ᠠᠬ᠎ᠠ }} || bayinshift+a ahshift+a || байна ах || Үгийн адагт орсон орхиц А (эгшиг тусгаарлагч MVS тэмдэгтийн хамт)
|-
| Shift+E || {{Mongol| ᠎ᠡ }} || {{Mongol|ᢈᠡᠨ᠎ᠡ ᠨᠡᠷ᠎ᠡ }} || gen(shift+e) ner(shift+e) || гэнэ нэр || Үгийн адагт орсон орхиц Э (эгшиг тусгаарлагч MVS тэмдэгтийн хамт)
|-
| Shift+N || {{Mongol| ᠩ}} || {{Mongol|ᠠᠩᠬ᠎ᠠ ᠡᠩᢈᠡ }} || a(shift+n)h(shift+a) e(shift+n)ke || анх энх || Их инхлэг
|-
| Shift+L || {{Mongol| ᡀ}} || {{Mongol|ᡀᠠᠭᠪᠠ ᡀᠠᠰᠠ }} || (shift+l)agba (shift+l)asa || лхагва Лхас || “Лх”
|-
| ; || {{Mongol| ᠧ}} || {{Mongol|ᠸᠧᠪ ᠯᠧᠨᠢᠨ }} || w;b l;nin || веб ленин || Гадаад үгийн “Е”
|-
| Shift+K || {{Mongol| ᠻ}} || {{Mongol|ᠻᠢᠨᠣ᠋ ᠻᠢᠷᠢᠯᠯ }} || (shift+k)ino(shift+1) (shift+k)irill || кино кирилл || Гадаад үгийн “К”
|-
| Shift+F || {{Mongol| ᠹ}} || {{Mongol|ᠹᠠᠻᠰ ᠹᠧᠷᠮ }} || (shift+f)a(shift+k)s (shif+f);rm || факс ферм || Гадаад үгийн “Ф”
|-
| Shift+C || {{Mongol| ᠼ}} || {{Mongol|ᠼᠢᠷᠻᠣᠨ ᠸᠠᠻᠼᠢᠨ }} || (shift+c)ir(shift+k)on wa(shift+k)(shift+c)in || циркон вакцин || Гадаад үгийн “Ц”
|-
| Shift+H || {{Mongol| ᠾ}} || {{Mongol|ᠾᠷᠣᠮ ᠾᠯᠣᠷ }} || (shift+h)rom (shift+h)lor || хром хлор || Гадаад үгийн “Х”
|-
| Shift+J || {{Mongol| ᠿ}} || {{Mongol|ᠿᠦᠷᠨᠠᠯ ᠿᠦᠻᠣᠸ}} || (shift+j)vrnal (shift+j)v(shift+k)ow || журнал Жуков || Гадаад үгийн “Ж”
|-
| Shift+Q || {{Mongol| ᡂ}} || {{Mongol|ᡂᠢ }} || (Shift+q)i || чий || Хятад хэлний “qi” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|-
| Shift+Z || {{Mongol| ᡁ}} || {{Mongol|ᡁᠢᠯᠢ }} || (shift+z)ili || Жыли || Хятад хэлний “жы” үеийг тэмдэглэх тусгай үсэг.
|}

Ажил үүргийн жагсаалт

2024-11-17T16:42:39Z

Badaa: Created page with "== Судалгаа хийж, баримт бичиг бэлдэх == # Стандартын бүрэн хэмжээний тодорхойлолт бичих # Тунгаамал загварын баримтжуулалт бичих # Энгийн хэрэглэгчид зориулсан гарын авлага бичих # Энэ викиг баяжуулан, хөгжүүлэх # Сурагчдад зориулсан гарын авлага бэлдэх # Фонт..."

== Судалгаа хийж, баримт бичиг бэлдэх ==

# Стандартын бүрэн хэмжээний тодорхойлолт бичих
# Тунгаамал загварын баримтжуулалт бичих
# Энгийн хэрэглэгчид зориулсан гарын авлага бичих
# Энэ викиг баяжуулан, хөгжүүлэх
# Сурагчдад зориулсан гарын авлага бэлдэх
# Фонт хөгжүүлэгчдэд зориулсан гарыг авлага бичих
# Монгол бичгийн цэг, цэгэн тэмдэглэгээний дүрэм журмын талаар судлах, баримтжуулах
# Монгол бичгийн гарын оновчилсон байрлалыг тогтоох
# Тод үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Монгол Али Гали үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Манж үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Манж Али Гали үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Шивээ үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Шивээ Али Гали үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Вагиндра үсгийн кодчиллыг хийх
# Дөрвөлжин үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Хэвтээ дөрвөлжин үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Соёмбо үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх
# Соёмбо үсгийн кодчиллыг шалгаж, цэгцлэх

== Орчуулга ==
# Чойжинжав багшийн монгол бичгийн кодчилол номыг хятад хэлнээс монгол хэл рүү орчуулах
# Тунгаамал загварын бүрэн хэмжээний тодорхойлолтыг англи хэлээр бэлдэх
# Unicode document registry буюу англи хэлнээс чухал баримтуудыг монгол руу орчуулах
# Энэ Викиг англи хэл рүү орчуулах
# Энэ Викиг Монгол бичиг рүү хөрвүүлэх

== Програмчлал, программын тест, фонт хийх ==
# Одоо хэрэглэгдэж буй бүх кодчиллоор үүссэн баримтыг тунгаамал загварын кодчилол руу хөрвүүлэх
# Adobe-н хэвлэлийн программууд дээр Тунгаамал загварыг холбож, хэвлэх боломжтой болгох
# Adobe-н бүтээгдэхүүнүүд дээр Тунгаамал загвараар бичих, баримт боловсруулах боломжтой болгох
# Монгол бичгийн бүрэн хэмжээний гарнитур бүхий фонт бүтээх
# Өмнө хийсэн байсан 10 гаруй фонтуудыг тунгаамал загварт тохируулан засварлах, хөгжүүлэх
# Тунгаамал загварт тохирох монгол бичгийн фонтуудыг хөгжүүлэх
# Монгол бичгийн алдаа шалгуурыг тунгаамал загварт тохируулах хөгжүүлэх
# Монгол бичиг, кирилл бичиг хоорондын хөрвүүлэгчийг тунгаамал загварт тохируулан хийх
# AAT технологийн фонт хөгжүүлэх
# Webkit engine bug засах
# Graphite (SILGraphite, урьд OpenGraphite гэдэг байсан) технологийн фонт хийж хөгжүүлэх
# Монгол бичгийн оновчилсон байрлалын дагуу гарыг хийх
# Гаргасан гарын багцын суулгагчийг нэмэх, шинэчлэх, арчлах
# iOS бүхий гар утасны орчинд босоогоор бичих боломжтой Chat app хийх
# Android бүхий гар утасын орчинд босоогоор бичих боломжтой Chat app хийх
# Тод үсгийн гарын драйвер хийх
# Тод үсгийн фонт хийх
# Манж үсгийн гарын драйвер хийх
# Манж үсгийн фонт хийх
# Шивээ үсгийн гарын драйвер хийх
# Шивээ үсгийн фонт хийх
# Дөрвөлжин үсгийн гарын драйвер хийх
# Дөрвөлжин үсгийн фонт хийх
# Хэвтээ дөрвөлжин үсгийн фонт хийх
# Хэвтээ дөрвөлжин гарын драйвер хийх

== Хурал, зөвлөгөөн, уулзалт ==

# Улаанбаатар хотноо болох Mongolian Ad Hoc уулзалтад бэлтгэх
# Монгол бичгийн оновчилсон гарыг үндэсний стандартад өргөн барих, батлуулах
# UTC #159 хуралдаанд оролцох
# 1-2 сар тутам хуралддаг Unicode-н Script ad hoc meeting-д аль болох тогтмол оролцох

Олон улсын байгууллагууд

2024-11-17T16:42:14Z

Badaa: Created page with "== Хамтран ажиллаж буй олон улсын байгууллагууд == * [https://unicode.org/ The Unicode Consortium] * [https://www.w3.org/International/ The World Wide Web Consortium]"

== Хамтран ажиллаж буй олон улсын байгууллагууд ==
* [https://unicode.org/ The Unicode Consortium]
* [https://www.w3.org/International/ The World Wide Web Consortium]

Дэмжигч газрууд

2024-11-17T16:38:52Z

Badaa: Created page with "Тунгаамал загварыг ашиглаж буй газрууд === Болорсофт ХХК === * Homepage: https://www.bolorsoft.com/ * Программ хангамж үйлдвэрлэгч, тунгаамал загварыг зохиогч"

Тунгаамал загварыг ашиглаж буй газрууд

=== Болорсофт ХХК ===

* Homepage: https://www.bolorsoft.com/
* Программ хангамж үйлдвэрлэгч, [[тунгаамал загвар]]ыг зохиогч

Хамтын ажиллагаа

2024-11-17T16:38:28Z

Badaa: Created page with "Монгол бичгийг цахим орчинд хөгжүүлж авч явах нь зөвхөн нэг компани эсвэл хувь хүний дийлэх ажил биш бөгөөд хүн бүрийн идэвх санаачилга чухал. Монгол бичгээ хэрэглэдэг, хэрэглэхийг хүсдэг, таашаан хүлээн авдаг хэн бүхний өмнө манай үүд хаалга нээлттэй бөгөөд..."

Монгол бичгийг цахим орчинд хөгжүүлж авч явах нь зөвхөн нэг компани эсвэл хувь хүний дийлэх ажил биш бөгөөд хүн бүрийн идэвх санаачилга чухал. Монгол бичгээ хэрэглэдэг, хэрэглэхийг хүсдэг, таашаан хүлээн авдаг хэн бүхний өмнө манай үүд хаалга нээлттэй бөгөөд та төрөл бүрээр туслан дэмжих боломжтой.

== Нийгэмлэг ==
[[Нээлттэй эхийн холбоо]] нь [[Болорсофт]] компанитай хамтран энэхүү баримтжуулалтын Вики хуудсыг хариуцан ажиллуулж байгаа бөгөөд та юуны өмнө энэ Вики-г сайжруулахад оролцоно уу.

=== Вики бичих ===

MnglWiki-г сайжруулах, баяжуулах нь бидний нэн тэргүүний үүрэг юм. Та хувь нэмрээ оруулахыг хүсэж байвал [[Вики тус нэмэр]] хуудас руу орно уу.

=== Баримтжуулалт ===

Монгол бичгээр цахим орчинд хэрхэн бичих, ямар асуудлыг яаж шийдэх, тойрон гарах арга зам, ямар программуудад ямар асуудал тулгардаг зэргийг баримтжуулах, хэрэглэгчийн гарын авлага, техникийн болон судалгааны баримт бичиг боловсруулах зэрэг нь нэн чухал хэрэгцээтэй байна.
Та энэ тал дээр туслах боломжтой бол бидэнтэй холбогдоно уу.

== Арга хэмжээ, хурал зөвлөгөөн ==

Бидэнд арга хэмжээ, хурал зөвлөгөөн зохион байгуулах хэрэгцээ шаардлага их гардаг.

== Хандив ==

Та биднийг олон улсын хурал зөвлөгөөнд оролцох, арга хэмжээ, хурал зохион байгуулах, серверийн тоног төхөөрөмж, бичиг баримт бэлдэх, бичиг үсгийн судалгаа, орчуулга, программ хангамжийн хөгжүүлэл хийх, тестлэх зэрэг ажлуудад санхүүгийн туслалцаа үзүүлэх бол албан ёсны [[хандив]] хуудсаар зочлоно уу.

Программууд

2024-11-17T16:37:53Z

Badaa: Created page with "Тунгаамал загвар нь юникодод суурилсан тул сүүлийн үеийн бараг бүх системд асуудалгүй ажиллана. Гагцхүү босоо чиглэлийг ямар программ дэмждэг эсэх нь асуулт юм. Бичвэрийн томоохон программуудын хувьд бараг бүгд босоо чиглэлийг дэмжиж байна. Мөн бүх интер..."

[[Тунгаамал загвар]] нь юникодод суурилсан тул сүүлийн үеийн бараг бүх системд асуудалгүй ажиллана.
Гагцхүү босоо чиглэлийг ямар программ дэмждэг эсэх нь асуулт юм.
Бичвэрийн томоохон программуудын хувьд бараг бүгд босоо чиглэлийг дэмжиж байна. Мөн бүх интернет хөтөч босоо чиглэлийг дэмждэг болсон.

== Виндоус үйлдлийн системд ==
{| class="wikitable sortable"
! Программ !! Хувилбар !! Үйлдлийн систем !! class="unsortable"| Тайлбар
|-
| [https://products.office.com Microsoft Office]
|style="text-align:right"| 2007 ба түүнээс хойш
| Виндоус 7 -
| Виндоус орчинд хамгийн сайн дэмждэг
|-
| [https://www.libreoffice.org/download/download/ LibreOffice]
|style="text-align:right"| 4 ба түүнээс хойш
| Виндоус XP -
| Хурдтай шинэчлэгддэг
|-
| [http://www.openoffice.org/download/ Open Office]
|style="text-align:right"| 3.6 ба түүнээс хойш
| Виндоус XP -
| Удаан шинэчлэгддэг, тогтвортой
|-
| [https://www.wps.com/download WPS Office]
|style="text-align:right"| A11 ба түүнээс хойш
| Виндоус 7 -
| .
|}

== Линүкс үйлдлийн системд ==

{| class="wikitable sortable"
! Программ !! Хувилбар !! Үйлдлийн систем !! class="unsortable"| Тайлбар
|-
| [https://www.libreoffice.org/download/download/ LibreOffice]
|style="text-align:right"| 4 ба түүнээс хойш
| Ubuntu, Debian, Fedora, CentOS, Gentoo, +
| Хурдтай шинэчлэгддэг
|-
| [http://www.openoffice.org/download/ Open Office]
|style="text-align:right"| 3.6 ба түүнээс хойш
| Ubuntu, Debian, Fedora, CentOS, Gentoo, +
| Удаан шинэчлэгддэг, тогтвортой
|-
| [https://www.wps.com/download WPS Office]
|style="text-align:right"| A11 ба түүнээс хойш
| Fedora, CentOS, OpenSUSE, Ubuntu, Mint, +
| -
|}

== MAC OSX үйлдлийн системд ==

{| class="wikitable sortable"
! Программ !! Хувилбар !! Үйлдлийн систем !! class="unsortable"| Тайлбар
|-
| [https://www.libreoffice.org/download/download/ LibreOffice]
|style="text-align:right"| 4 ба түүнээс хойш
| Ubuntu, Debian, Fedora, CentOS, Gentoo, +
| Хурдтай шинэчлэгддэг
|-
| [http://www.openoffice.org/download/ Open Office]
|style="text-align:right"| 3.6 ба түүнээс хойш
| Leopard ба хойш бүх
|style="background:#ff6666" | Үсгийн чиглэл алдаатай
|-
|}

Яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?

2024-11-17T16:32:08Z

Badaa: Created page with "Виндовс 7 үйлдлийн системд Монгол бичгийн гарын драйвер анх удаа Майкрософт компаниас албан ёсоор дэмжигдэж орж ирсэн бөгөөд тухайн үедээ Mongolian (Traditional Mongolian, PRC) гэсэн гарчигтай орж ирлээ гээд шуугиад өнгөрч байсан. Энэ нь Майкрософт компанийн буруу биш юм. Хар..."

Виндовс 7 үйлдлийн системд Монгол бичгийн гарын драйвер анх удаа Майкрософт компаниас албан ёсоор дэмжигдэж орж ирсэн бөгөөд тухайн үедээ Mongolian (Traditional Mongolian, PRC) гэсэн гарчигтай орж ирлээ гээд шуугиад өнгөрч байсан. Энэ нь Майкрософт компанийн буруу биш юм. Харин ч сайн судлаад Монгол улсын албан ёсны бичиг нь кирилл бичиг юм байна, Монгол бичгийн хэрэглээ байхгүй байна, харин Өвөр Монголын Өөртөө Засах Оронд Монгол бичгийг албан ёсоор ашиглаж байгааг үндэслэж ийнхүү оруулжээ.
[[File:Win7LangMenu.png|600px|thumb|Виндовс 7 хэлний цэс]]
Энэхүү хэлний цэсийн нэршил нь "Хэл (Бичиг, Газар нутаг)" гэсэн бүтэцтэй байдаг бөгөөд Монгол хэл (Үндэсний Монгол, Хятад) гэж орж иржээ.
Монгол улсын олон иргэд үүнийг эсэргүүцэж, гомдол гаргасан тул Виндовс 8 үйлдлийн системийн үед бэлтгэл ажил хийгдэж, Монгол [[локаль]]д далд дэмжигдэж, Виндовс 10 үйлдлийн системд бүрэн дэмжигдэж орж ирсэн болно.
Энэхүү [[локаль]]ын тусламжтайгаар Microsoft Office программ баримт бичгийн хэлний кодыг бичдэг бөгөөд үүнээс хамааран тухайн хэлтэй холбоотой боломжууд нь нээгддэг билээ. Жишээлбэл монгол бичгийн хувьд босоо чиглэл нэмэгдэж, үсэг бүр гараас ороход залгагддаг тэр боломж нээгддэг гэсэн үг.
Тиймээс бид Виндоус 7 үйлдлийн системийн хувьд энэхүү PRC [[локаль]] дээр оруулахаас өөр арга байсангүй.

File:Keyboard-win7-10.png

2024-11-17T16:31:15Z

Badaa:

File:Keyboard-win7-9.png

2024-11-17T16:30:41Z

Badaa:

File:Keyboard-win7-8.png

2024-11-17T16:30:09Z

Badaa:

Суулгах заавар

2024-11-17T16:29:49Z

Badaa: /* Суулгах */

[[Тунгаамал загвар]]аар бичихийн тулд та өөрийн системд тохирох [[гарын драйвер]] болон нийцтэй [[монгол бичгийн фонт]]ыг суулгахад л хангалттай.
Энэхүү хуудсанд тэдгээрийг хэрхэн суулгах талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлана.

== '''Компьютер ба нөүтбүүк''' ==

=== '''Фонт суулгах''' ===

Виндоус, Мак, Линүкс үйлдлийн системд фонт суулгах:
Та https://www.mngl.net/download/#fonts хаягаар орж хүссэн фонтоо татаж аваарай.

=== '''Гарын драйвер суулгах''' ===

Өөрийн үйлдлийн системээс хамааран тохирох гарын драйверыг суулгана.

==== '''Виндоус 7 үйлдлийн системд суулгах''' ====

===== Суулгах =====

{| class="wikitable"
|-
|style="vertical-align:top;width:50%"| 1. Манай татацын хуудас болох https://www.mngl.net/download/ хаяг руу ороод Виндоус 7 гэсэн татах товч дээр дарна. [[File:keyboard-win7-1.png|border|400px|Татах]]

|style="vertical-align:top"| 2. Татсан суулгагчийг ажиллуулана. [[File:Суулгагч ажиллуулах.png|border|400px|Суулгагчийг эхлүүлэх]]
|-
|style="vertical-align:top"| 3. Ажиллуулах сануулгыг зөвшөөрөх. [[File:Keyboard-win7-3.png|border|400px|Сануулгыг зөвшөөрөх]]
|style="vertical-align:top"| 4. Суулгацыг ажиллуулах үйлдлийг сонгох. [[File:Keyboard-win7-5.png|400px|border|Ажиллуулах үйлдлийг сонгох]]
|-
|style="vertical-align:top"| 5. Суулгацад тавтай морил. [[File:Keyboard-win7-7.png|400px|border|Суулгацад тавтай морил]]
|style="vertical-align:top"| 6. Гар амжилттай суулаа. [[File:Keyboard-win7-8.png|400px|border]]
|-
| 7. Суулгагчийг төгсгөнө. [[File:Keyboard-win7-9.png|400px|border|Амжилттай суулаа.]]
|style="vertical-align:top"| 10. Монгол бичгийн гарыг суулгаад компьютероо унтраагаад асаасны дараа баруун доод булан дахь таны гарын цэсэнд дараах байдлаар монгол бичгийн гар нэмэгдсэн байна.
[[File:Keyboard-win7-10.png|400px|border|Системийн цэсэн.]]
[[Яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?]]
|}

===== Тохируулах =====

===== Сэлгэх =====

==== '''МАК үйлдлийн системд суулгах''' ====

'''Монгол бичгийн гар суулгах заавар:''' 

{| class="wikitable"
|-
| 1. МАК үйлдлийн системд зориулсан гарын драйверын суулгацыг https://www.mngl.net/download/ хаягаар орж татаж авна. Татаж авсан файл ингэж харагдана. [[File:Mac-keyboard-1.png|border|320px|center|alt=Гар татаж авах|Гар татаж авах]]
|| 2. Татаж авсан файл дээр хулганын баруун товчийг дарж Open with -> Installer (default) даран ажиллуулна. [[File:Mac-keyboard-2.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 3. "Open" дарна. [[File:Mac-keyboard-3.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 4. "Continue" даран үргэлжлүүлнэ. [[File:Mac-keyboard-4.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 5. "Continue" дарна. [[File:Mac-keyboard-5.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 6. "Continue" дарна. [[File:Mac-keyboard-6.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 7. "Agree" дарснаар лицензийг зөвшөөрч үргэлжлүүлнэ. [[File:Mac-keyboard-7.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 8. "Continue" дарна. [[File:Mac-keyboard-8.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 9. "Install" дарна. [[File:Mac-keyboard-9.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 10. Хэрэглэгчийн нэр, нууц үгээ оруулаад "Install software" дарна. [[File:Mac-keyboard-10.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 11. "Continue Installation" дарна. [[File:Mac-keyboard-11.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 12. "Restart" дарж компьютероо унтрааж асаана. Ийнхүү "Монгол бичиг"-ээр бичих боломжтой гар суулаа. [[File:Mac-keyboard-12.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|} 

'''Монгол бичгийн гар тохируулах заавар:''' 

{| class="wikitable"
|-
| 1. Apple-ийн үндсэн цэсээс "System Preferences" рүү орно. [[File:keyboard-mac-1.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]

|| 2. Keyboard цэс рүү орно. [[File:keyboard-mac-2.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|-
| 3. "Input Sources"-ийг сонгон "+" дарна. [[File:keyboard-mac-3.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|| 4. Эндээс "Mongolian (Mongolian Script, Bolorsoft)"-ийг сонгон "Add" дарна. [[File:keyboard-mac-4.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|-
| colspan="2" | 5. Үүний дараа таны хэлний сонголтод "Mongolian (Mongolian Script, Bolorsoft)" нэмэгдсэн байна. [[File:keyboard-mac-5.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 
Гарыг амжилттай суулгаж, тохируулсан бол бичихэд бэлэн боллоо. 
Хэрвээ монгол бичгийн фонт суулгалгаагүй бол зааврыг 1.1-ээс хараарай. 
МАК үйлдлийн систем дэх бичвэрийн үндсэн программ болох Pages мөн МАК дахь майкрософт оффис босоо чиглэл дэмждэггүй бөгөөд монгол бичгийг зөв дүрсэлж чаддаггүй. Тиймээс нээлттэй эхийн, үнэгүй бичвэрийн программ болох [https://www.libreoffice.org/download/download/ Libre Office]-ийг санал болгож байна. Энэ программ дээр та босоо чиглэлд зөв дүрслэлтэй бичих боломжтой. Libre Office дээр бичих зөвлөгөөг [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9B.D0.B8.D0.B1.D1.80.D0.B5_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 эндээс] үзээрэй.
|}

==== '''Линүкс үйлдлийн системд суулгах''' ====

== '''Гар утас, таблет төхөөрөмж''' ==

=== '''АйОС (айФон, айПэд) системүүдэд суулгах''' ===
=== '''Андройд системүүдэд суулгах''' ===

File:Keyboard-win7-7.png

2024-11-17T16:26:31Z

Badaa:

File:Keyboard-win7-5.png

2024-11-17T16:25:30Z

Badaa:

File:Keyboard-win7-3.png

2024-11-17T16:23:57Z

Badaa:

File:Суулгагч ажиллуулах.png

2024-11-17T16:23:20Z

Badaa:

File:Keyboard-win7-1.png

2024-11-17T14:54:35Z

Badaa:

Суулгах заавар

2024-11-17T14:36:28Z

Badaa: Created page with "Тунгаамал загвараар бичихийн тулд та өөрийн системд тохирох гарын драйвер болон нийцтэй монгол бичгийн фонтыг суулгахад л хангалттай. Энэхүү хуудсанд тэдгээрийг хэрхэн суулгах талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлана. == '''Компьютер ба нөүтбүүк''' == === '''Фонт с..."

[[Тунгаамал загвар]]аар бичихийн тулд та өөрийн системд тохирох [[гарын драйвер]] болон нийцтэй [[монгол бичгийн фонт]]ыг суулгахад л хангалттай.
Энэхүү хуудсанд тэдгээрийг хэрхэн суулгах талаар дэлгэрэнгүй тайлбарлана.

== '''Компьютер ба нөүтбүүк''' ==

=== '''Фонт суулгах''' ===

Виндоус, Мак, Линүкс үйлдлийн системд фонт суулгах:
Та https://www.mngl.net/download/#fonts хаягаар орж хүссэн фонтоо татаж аваарай.

=== '''Гарын драйвер суулгах''' ===

Өөрийн үйлдлийн системээс хамааран тохирох гарын драйверыг суулгана.

==== '''Виндоус 7 үйлдлийн системд суулгах''' ====

===== Суулгах =====

{| class="wikitable"
|-
|style="vertical-align:top;width:50%"| 1. Манай татацын хуудас болох https://www.mngl.net/download/ хаяг руу ороод Виндоус 7 гэсэн татах товч дээр дарна. [[File:keyboard-win7-1.png|border|400px|Татах]]

|style="vertical-align:top"| 2. Татсан суулгагчийг ажиллуулана. [[File:Суулгагч ажиллуулах.png|border|400px|Суулгагчийг эхлүүлэх]]
|-
|style="vertical-align:top"| 3. Ажиллуулах сануулгыг зөвшөөрөх. [[File:Keyboard-win7-3.png|border|400px|Сануулгыг зөвшөөрөх]]
|style="vertical-align:top"| 4. Далдалсан үйлдлүүдийг харуулах. [[File:Keyboard-win7-4.png|border|400px|Далдалсан үйлдлүүдийг харуулах]]
|-
|style="vertical-align:top"| 5. Суулгацыг ажиллуулах үйлдлийг сонгох. [[File:Keyboard-win7-5.png|400px|border|Ажиллуулах үйлдлийг сонгох]]
|style="vertical-align:top"| 6. Суулгацыг системд өөрчлөлт хийхийг зөвшөөрөх. [[File:Keyboard-win7-6.png|400px|border|Өөрчлөлтийг зөвшөөрөх]]
|-
|style="vertical-align:top"| 7. Суулгацад тавтай морил. [[File:Keyboard-win7-7.png|400px|border|Суулгацад тавтай морил]]
|style="vertical-align:top"| 8. Гар амжилттай суулаа. [[File:Keyboard-win7-8.png|400px|border]]
|-
| 9. Суулгагчийг төгсгөнө. [[File:Keyboard-win7-9.png|400px|border|Амжилттай суулаа.]]
|style="vertical-align:top"| 10. Монгол бичгийн гарыг суулгаад компьютероо унтраагаад асаасны дараа баруун доод булан дахь таны гарын цэсэнд дараах байдлаар монгол бичгийн гар нэмэгдсэн байна.
[[File:Keyboard-win7-10.png|400px|border|Системийн цэсэн.]]
[[Яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?]]
|}

===== Тохируулах =====

===== Сэлгэх =====

==== '''МАК үйлдлийн системд суулгах''' ====

'''Монгол бичгийн гар суулгах заавар:''' 

{| class="wikitable"
|-
| 1. МАК үйлдлийн системд зориулсан гарын драйверын суулгацыг https://www.mngl.net/download/ хаягаар орж татаж авна. Татаж авсан файл ингэж харагдана. [[File:Mac-keyboard-1.png|border|320px|center|alt=Гар татаж авах|Гар татаж авах]]
|| 2. Татаж авсан файл дээр хулганын баруун товчийг дарж Open with -> Installer (default) даран ажиллуулна. [[File:Mac-keyboard-2.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 3. "Open" дарна. [[File:Mac-keyboard-3.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 4. "Continue" даран үргэлжлүүлнэ. [[File:Mac-keyboard-4.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 5. "Continue" дарна. [[File:Mac-keyboard-5.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 6. "Continue" дарна. [[File:Mac-keyboard-6.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 7. "Agree" дарснаар лицензийг зөвшөөрч үргэлжлүүлнэ. [[File:Mac-keyboard-7.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 8. "Continue" дарна. [[File:Mac-keyboard-8.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 9. "Install" дарна. [[File:Mac-keyboard-9.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 10. Хэрэглэгчийн нэр, нууц үгээ оруулаад "Install software" дарна. [[File:Mac-keyboard-10.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|-
| 11. "Continue Installation" дарна. [[File:Mac-keyboard-11.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|| 12. "Restart" дарж компьютероо унтрааж асаана. Ийнхүү "Монгол бичиг"-ээр бичих боломжтой гар суулаа. [[File:Mac-keyboard-12.png|border|300px|center|alt=Суулгах|Суулгах]]
|} 

'''Монгол бичгийн гар тохируулах заавар:''' 

{| class="wikitable"
|-
| 1. Apple-ийн үндсэн цэсээс "System Preferences" рүү орно. [[File:keyboard-mac-1.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]

|| 2. Keyboard цэс рүү орно. [[File:keyboard-mac-2.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|-
| 3. "Input Sources"-ийг сонгон "+" дарна. [[File:keyboard-mac-3.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|| 4. Эндээс "Mongolian (Mongolian Script, Bolorsoft)"-ийг сонгон "Add" дарна. [[File:keyboard-mac-4.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]]
|-
| colspan="2" | 5. Үүний дараа таны хэлний сонголтод "Mongolian (Mongolian Script, Bolorsoft)" нэмэгдсэн байна. [[File:keyboard-mac-5.png|border|300px|center|alt=Хэл сонгох|Хэл сонгох]] 
Гарыг амжилттай суулгаж, тохируулсан бол бичихэд бэлэн боллоо. 
Хэрвээ монгол бичгийн фонт суулгалгаагүй бол зааврыг 1.1-ээс хараарай. 
МАК үйлдлийн систем дэх бичвэрийн үндсэн программ болох Pages мөн МАК дахь майкрософт оффис босоо чиглэл дэмждэггүй бөгөөд монгол бичгийг зөв дүрсэлж чаддаггүй. Тиймээс нээлттэй эхийн, үнэгүй бичвэрийн программ болох [https://www.libreoffice.org/download/download/ Libre Office]-ийг санал болгож байна. Энэ программ дээр та босоо чиглэлд зөв дүрслэлтэй бичих боломжтой. Libre Office дээр бичих зөвлөгөөг [https://wiki.mngl.net/index.php?title=%D0%91%D0%B8%D1%87%D0%B8%D1%85_%D0%B7%D3%A9%D0%B2%D0%BB%D3%A9%D0%B3%D3%A9%D3%A9#.D0.9B.D0.B8.D0.B1.D1.80.D0.B5_.D0.BE.D1.84.D1.84.D0.B8.D1.81 эндээс] үзээрэй.
|}

==== '''Линүкс үйлдлийн системд суулгах''' ====

== '''Гар утас, таблет төхөөрөмж''' ==

=== '''АйОС (айФон, айПэд) системүүдэд суулгах''' ===
=== '''Андройд системүүдэд суулгах''' ===

Монгол бичгийн бусад шийдлүүд ба харьцуулалт

2024-11-17T14:35:29Z

Badaa: Created page with "* ASCII based old solution (Peter Chang) * Menkhsoft's legacy * Menkhsoft's Unicode * Current Unicode * Bolorsoft's solution"

* ASCII based old solution (Peter Chang)

* Menkhsoft's legacy

* Menkhsoft's Unicode

* Current Unicode

* Bolorsoft's solution

Түгээмэл тавигддаг асуултууд

2024-11-17T14:34:56Z

Badaa: Created page with "* Гар утсан дээр болох уу? Татаж болохгүй байна? * Гар утасны хувилбар бэлэн болж байгаа, гэвч App store, Play store дээр тавигдтал хэсэг хугацаа орохоор байна. ‌* Баримт материал, заавар зөвлөгөө байна уу? Хаанаас яаж авах вэ? * Та энд яг зөв газраа иржээ. Энэхүү MNGL Wiki х..."

* Гар утсан дээр болох уу? Татаж болохгүй байна?
* Гар утасны хувилбар бэлэн болж байгаа, гэвч App store, Play store дээр тавигдтал хэсэг хугацаа орохоор байна.

‌* Баримт материал, заавар зөвлөгөө байна уу? Хаанаас яаж авах вэ?
* Та энд яг зөв газраа иржээ. Энэхүү MNGL Wiki хуудсанд бүх баримтжуулалт, заавар зөвлөгөө бий. Та толгойд буй хайх нүдэнд бичээд хэрэгтэй мэдээллээ түргэн олох боломжтой. Манай https://wiki.mngl.net/ хуудасны нүүрэнд сэдвүүд ангилаар жагсан нэмэгдэж буй болно. Хүссэн мэдээллээ олоогүй бол та бидэнд э-мэйлээр мэдэгдэж болно.

* Хаанаас яаж татах вэ?
* Гарыг https://www.mngl.net/download/#keyboards холбоосоор, фонтыг https://www.mngl.net/download/#fonts холбоосоор татаж аваарай.

* Та бүхэн Монгол бичгийн фонт зохиосон юм уу?
* Тийм бас үгүй. Учир нь бид Юникод дээр суурилан Монгол бичгийн кодчиллын шинэ загварыг зохиосон бөгөөд түүний хэрэглэгчдэд хүрэх нэг хэсэг нь болох фонтыг мөн зохиож хэрэглээнд нэвтрүүлж байна. Фонтгүйгээр кодчиллын загвар хэрэглэгдэх боломжгүй.

* Та бүхний энэ шийдэл, программ фонтууд чинь үнэгүй юм уу?
* Цахим орчинд Монгол бичгийн хэрэглээг нэмэгдүүлэх зорилгоор бид суурь шийдлүүд болох гарын драйверууд (бүх системд зориулсан), фонтуудаа үнэ төлбөргүй тарааж байна.

* Танай загвар яагаад Өвөр монголд маш их яршиг төвөг удаж байгаа YI үсгээр хос эгшгийн нийлэмжийг тэмдэглээд байгаа юм бэ?
* Монгол улсад хос эгшгийг уламжлалаа даган YI нийлэмжээр тэмдэглэдэг бөгөөд дунд сургуулиуддаа улс даяар тэгж зааж байна. [[Тунгаамал загвар]] бол зөвхөн Монгол эсвэл зөвхөн Өвөр Монголд хэрэглэгдэхээр зохиогдсон бус дэлхийн бүх монголчуудын хэрэглээг бодож зохиогдсон болно. Гэхдээ зөвхөн Өвөр Монголд хэрэглэгддэг хос язгуурт үгийн ацагтай эгшиг үсгүүдийг тооцоолсон нэмсэн болно. Харин нэг зүйлийг энд тэнд зөрүүтэй хэрэглэж буйг тэр бүр нэмэх нь кодчиллыг тогтворгүй болгох эрсдэлтэй байна.

* Ха Га -с Хэ Гэ үсгүүдийг салгачихсан нь бичихэд түвэгтэй юм. Би лав дэмжихгүй байна.
* Эдгээр үсгүүдийг салгах нь зайлшгүй үйл явц байсан бөгөөд [[Тунгаамал загвар]]ын зүрх юм. Энэ бол зөвхөн дасах, зурших асуудал бөгөөд сураад ирвэл харин ч эсрэгээр Хэ-г Ха-тай, Гэ-г Га-тай нийлүүлэхийг бүр их гайхаж бичиж чадахгүй болно. Учир нь ХА ГА нь зөнгөөрөө бичих боломжийг хааж, маш их алдаа чирэгдлийг дагуулж, зөв бичих мэдрэмж, итгэлийг бууруулсаар ирсэн билээ.

* Танай гараар хурдан бичихэд төвөгтэй SHIFT товчийн хэрэглээ өндөр байна.
* Та суурь шийдэл, кодчилол, гар зэрэг ухагдахуунуудыг сайн ялгаж ойлгохгүй байна. Учир нь манай шийдэл бол зөвхөн гар биш юм. Ямар ч хурдан бичих боломжтой, эсвэл хялбар бичих боломжтой гарыг манай шийдэл дээр суурилан хийх бүрэн боломжтой. Гагцхүү бид Монгол бичгийн хэрэглээ хумигдмал буй, дэлхий нийтээр хэрэглэгдэх боломжийг харгалзан үзэж анхны гараа хялбарыг харж латин үсгийн байрлалыг дагаж зохиосон болно. Оновчилсон гарыг бид зохиохоор [[Ажил үүргийн жагсаалт]]даа оруулсан бөгөөд энэ нь хэлэлцэн зохицож, нэг шийдвэрт хүрч батлагдтал удах болно.

* Виндоус дээр танай гар яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?
* Зөвхөн Виндоус 7 хувилбарт ингэж орж ирнэ. 8 болон түүнээс шинэ хувилбарууд дээр Mongolia locale дотор сууна. Виндовс 7 дээр ингэж оруулж ирсэн нь Майкрософт оффис дээр Монгол бичгийн бичих боломжтой холбоотой. Дэлгэрэнгүй мэдээллийг [[Яагаад Mongolia биш PRC гэж ороод ирэв ээ?]] хаягаас авна уу.

Монгол бичгийн юникод

2024-11-17T14:33:28Z

Badaa: Created page with "== Юникодын консорциум == Дэлхийн технологийн бүх тэргүүлэх компаниуд нэгдэн Юникодын консорциум хэмээх байгууллагыг байгуулжээ. Тус байгууллагаас аливаа бичиг үсгээр цахим орчинд саадгүй харилцахын тулд Юникод стандарт хэмээх кодчиллын стандартыг батлан..."

== Юникодын консорциум ==
Дэлхийн технологийн бүх тэргүүлэх компаниуд нэгдэн Юникодын консорциум хэмээх байгууллагыг байгуулжээ. Тус байгууллагаас аливаа бичиг үсгээр цахим орчинд саадгүй харилцахын тулд Юникод стандарт хэмээх кодчиллын стандартыг батлан гаргадаг.

== Юникод стандарт ==
Юникод стандарт нь бичиг үсгийн шаардлагатай тэмдэгт бүрийг кодолсон дэлхийн нэгдсэн кодын тогтолцооны жишиг юм. Уг стандартыг Microsoft, Google, IBM, Apple, SAP, Oracle, Adobe, Facebook зэргээс эхлээд дэлхийн бүх байгууллага, бүх программ хангамж хөгжүүлэгчид дагаж мөрддөг болохоор хамгийн чухал, хамгийн том стандарт гэж хэлж болно. Ийм учраас, бичиг үсэг Юникод стандартад орно гэдэг нь улс орнууд Нэгдсэн Үндэсний Байгууллагад бүртгэгдэж байж тусгаар улс болон хүлээн зөвшөөрөгддөгтэй адил юм.

== Монгол бичгийн юникод стандарт батлагдсан нь ==
Монгол бичгийн Юникод стандарт 2000 онд, одоогоос бараг хорин жилийн өмнө батлагдсан нь монгол бичгийг цахим орчинд хэрэглэх томоохон үүдийг нээсэн юм. Тухайн үед, Монгол бичгийг Юникодод оруулах ажилд Монгол Улсаас 1996 оноос оролцсон ба 1999 онд Монгол Улс, БНХАУ-ын хамтарсан ажлын хэсэг гарч олон жилийн үр дүнг 2000 онд Юникод стандарт 3.0, олон улсын ISO/IEC 10646-1 стандартаар гаргаж, мөн Монгол Улсын үндэсний стандартыг баталсан.

== Монгол бичгийн юникодын асуудлын шалтгаан, нөхцөл ==
Хэдий монгол бичгийн юникод стандарт батлагдсан боловч, дүрс, дүрмийн алдаатай, бүрэн оновчтой шийдэл болж чадсангүй. . Мэдээжээр, энэ нь олон талын шалтгаантай.

* Анх монгол бичгийг юникодод оруулах үед компьютерын хэрэглээ дөнгөж дэлгэрч байсан, программ хангамж хөгжиж эхэлж байсан үе учир, үүсэж болох асуудлыг хараалах боломж байсангүй, кодтой болоод авах нь чухал гэдгийг л ойлгож, авианы бичгийн ёсоор оруулжээ. Хэрвээ тэр үед, боловсронгуй бус ч гэсэн байдлаар кодчилоогүй байсан бол юу болох байсныг тааварлашгүй.
* Монгол бичгийн юникодод гол санаа тавих хоёр тал нь Монгол Улс болоод ӨМӨЗО хоёр болно. Манай улсаас холбогдох Олон улсын байгууллагатай нягт хамтран ажиллаж чадсангүй, мөн улс, үндэстний хэмжээний өргөн хүрээтэй ажил байтал зохих газруудаас тэр хүрээ цараагаар нь хангалттай анхаараагүй явж иржээ.
* Монгол бичгийн юникод нь кодчиллын асуудал болохоор мэдээллийн технологийн хийгээд хэлний эрдэмтдийн маш сайн хамтын ажиллагааны үр дүнд гарч ирэх ёстой шийдэл байтал мэдээллийн технологийн талаас дорвитой оролцоо хэрэгтэй байжээ.
* Өнөөг хүртэл засах олон оролдлого, сайжруулах санал, загварууд гарч байгаа ч хангалттай үр дүнд хүрээгүй байгаа. Олонх нь тухайн нэг асуудлыг онцлох маягаар гарч байв. Өөрөөр хэлбэл, кодчиллын асуудлыг бүрэн хэмжээгээр хамраагүй гэсэн үг. Тиймээс, дэлхий даяар мөрддөг чухал баримт болох Юникод стандартад жижиг жижиг засварыг байнга оруулах боломжгүй.

Иймэрхүү байдлаар, монгол бичгийн юникод стандарт бараг 20 жил болж байгаа ч тогтворжоогүй, дэлхий дахинаа монгол бичгээр цахим орчинд бүрэн харилцах хэмжээнд хүртэл хөгжөөгүй байсаар байна.

== Монгол бичгийн юникодыг шинэчлэх хэцүү юү? ==

Маш хэцүү. Аливаа стандарт тогтвортой байдлын баталгаа болдог учир, ялангуяа дэлхий даяарх цахим ертөнц тэр чигтээ мөрддөг Юникод стандартад засвар, өөрчлөлт оруулна гэдэг ихээхэн хүчин зүтгэл, мэдлэг, туршлага шаарддаг тун амаргүй зүйл. Гэхдээ, огт боломжгүй зүйл бус, боломжтой. Ингэхийн тулд,
* Юуны өмнө засварлах, өөрчлөх саналыг олон улсын мэргэжилтнүүдийн хэлэлцүүлэг шүүмжийг даван гарах хэмжээнд боловсруулсан байх ёстой.
* Бүх асуудлыг хамрахуйц өргөн хүрээнд боловсруулсан шийдэл байх хэрэгтэй.
* Шийдэл нь үр дүнтэй гэдгээ бодит хэрэглээн дээр батлан нотлох шаардлагатай.
* Тухайн шийдлийн дагуу монгол бичгийн юникод шинэчлэгдсэн тохиолдолд түүнээс өмнө дэлхий даяар үүссэн бүх бичиг баримтууд эвдрэх болно. Тэрхүү эрсдэлийг хүлээх, шийдвэрлэх чадамжтай байх ёстой.
* Ингээд, Монгол бичгийн юникодод өөрчлөлт оруулах шийдэл өнөөдөр дэмжигдлээ гэхэд шинэ стандарт гартал 1-2 жил болох ба энэ бусад томоохон программ хангамж байгууллагуудын бүтээгдэхүүнүүдэд багтаж, амьдралд хэрэглэгдэх хүртэл ойролцоогоор 3-5 жил шаардлагатай.
* Тэгэхлээр, шинэ стандарт гарах хооронд түр зуурын шийдэл бас хэрэгтэй болно. Энэ нь одоогийн нөхцөлд “Тунгаамал загвар” юм.

== Монгол бичгийг зөв кодчилсноор ямар ач холбогдолтой вэ? ==
Одоо бид ердөө монгол бичгээр цахимд бичих дээр төвлөрсөн байна. Хэрвээ, монгол бичгийн кодчилол тогтвортой, найдвартай, зөв болбол түүнээс улбаалан монгол бичиг цахим орчинд хөгжлийн замаа нээж, монгол бичгийн алдаа шалгуур, кирилл монгол бичгийг хөрвүүлэх программ, монгол бичгээр цаасан дээр хэвлэснийг бичвэр болгон хувиргах гэх мэтчилэн бусад олон салбарын программууд хөгжиж, монгол бичиг жинхэнэ хэрэглээнд орно.

== Монгол бичгийн юникодыг засчихвал асуудал төгсөх үү? ==
Үгүй. Харин ч эхэлнэ гэж үзэж болно. Монгол бичгийн юникод стандарт нь Али гали, Тод, Манж, Шивээ гэх мэт монгол бичгээс үндэслэсэн бичиг үсгүүдийн суурь болдог. Эдгээр бичгүүдийн юникод стандарт мөн адил хангалттай шийдэгдээгүй байгаа. Монгол бичгийн хэсэг шийдлээ олсноор, дагалдах найман бичиг үсгүүдийн боловсруулалтыг сайжруулах эхлэл тавигдах болно.

File:Meeting2013.jpg

2024-11-17T14:32:02Z

Badaa:

Тунгаамал загвар

2024-11-17T14:22:54Z

Badaa:

'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol|ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}} {{Mongol|ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм.

== Түүх ==
=== Урьтал боловсруулалт ===

==== Монгол бичгийн кодчиллыг шийдэх олон улсын сонирхол ====

Олон улсын нэгдсэн системд кодолсон монгол бичгийн үсгийн дүрс ба дүрэм алдаатай байсаар байгаа учраас Юникодын байгууллага ч монгол бичгийн асуудалд сүүлийн жилүүдэд анхаарч, тусгайлан хурал зөвлөгөөн хийх болсон. Болорсофт компани 2013 оноос хойш Монгол бичгийн кодчиллыг анхааран судалж, олон улсын хурал, зөвлөгөөнүүдэд оролцон санал бодлоо илэрхийлж ирлээ. Олон улсын байгууллагын зүгээс энэ асуудал дээр хичээл чармайлт гарган ажиллаж буйг дурдах нь зүйтэй.

==== Монгол бичгийг зүй ёсны авианы загвараар нь бус, зурлагаар кодлох санаачилга ====

Нэгэнт монгол бичгийн кодчиллын асуудал хангалттай шийдэгдэхгүй байгаа ийм нөхцөлд 2017 оны 9 сарын 22-27-нд ӨМӨЗО-ы Хөх хотод болсон хуралдаанд монгол бичгийг бүр үсгээр бус, ханз үсэг шиг дүрсээр кодлох шинэ аргачлалыг хүртэл боловсруулж, батлах оролдлого хийсэн юм. “Болорсофт” ХХК-ийн төлөөлөл энэ хурал дээр авианы бичгийг ханз маягаар кодлохын эсрэг байр сууриа илэрхийлж, дүрсээр кодлох явцыг түр зогсоосон.

==== Монгол бичгийг авианы загвараар нь үлдээх хичээл зүтгэл ====

Дээрх мэт нөхцөл байдлын араас уг асуудлаар холбогдох мэргэжилтнүүдтэй хамтран баг болж дагнан ажиллаж байна. Бид 2018 оны 4 сарын 03-05-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хуралдаанд өөрсдийн шийдлийг танилцуулж, авиа зүйн загвараа цаашид хөгжүүлэх, хадгалж үлдээх боломжийг олж авсан. Энэ идэвх зүтгэлд Өвөр Монголын эрдэмтэд талархахын зэрэгцээ Юникодын зүгээс ихэд үнэлж байсан. Тиймээс, Юникодын 4-р техникийн хорооны зүгээс монгол бичгийн блокоос гадна Тод, Манж, Шивээ бичгийн блокийг өргөтгөж өгөх хүсэлтийг тавьж байв.

=== Хурал зөвлөгөөн ===

==== Монгол бичгийн фонт симпозиум – 2013 ====
Бид 2013 онд Өвөр Монголын нийслэл хөх хотод болсон хуралдаанд уригдан, улсаа төлөөлж оролцож байсан бөгөөд Монгол бичгийн төрөл бүрийн программууд болох Монгол бичгийн үг үсгийн алдаа шалгуур, Монгол бичиг кирилл бичиг хоорондыг хөрвүүлэгч зэргээ Өвөр Монголын их сургуулийнханд танилцуулж байв.
Тэр үеэс Монгол бичгийн фонтын асуудал, тэр тусмаа суурь кодчилол ихээхэн асуудалтай байгааг ойлгож, санал зөвлөмжөө дэвшүүлж байсан билээ.

=====Авч хэлэлцсэн гол асуудлууд=====
* Монгол бичгийн фонтын асуудлууд
* Монгол бичгийг компьютераар боловсруулах стандарт
* Монгол бичгийн фонтыг бусад платформууд дээр хэрхэн ажиллуулах ба хөгжүүлэх
* Монгол бичгийн гарын байрлал
* Монгол бичгийн дүрмийн алдаа шалгагч
* Монгол бичгийн үгсийн аймгийн тодорхойлолт
Бид мөн өөрсдийн хөгжүүлсэн монгол бичгийн фонт MongolianScript 3.0 танилцуулж байв. Хурлаар Монгол бичгийн юникод фонтыг хэрхэн зөв хөгжүүлэх, өнөөгийн хөгжүүлэлтэд үүсч буй асуудлуудыг хэрхэн шийдэх, баримтлах стандартын чиг хандлага, монгол бичгийн боловсруулалтыг хэрхэн хийх зэрэг асуудлуудыг авч хэлэлцсэн ба фонт хөгжүүлэгчид өөрсдийн хөгжүүлсэн фонтуудаа бусдадаа танилцуулж хоорондоо туршлага солилцлоо.
[[File:Meeting2013.jpg|400px|thumb|2013 оны хурлын явцад]]
Тус хурлаар бид Хятад улс дахь Монгол бичгийн зохиож, батлуулж барьж байгаа эрдэмтэд тэдний багийнхантай нягт харилцаа тогтоож авсан юм.

=====Хуралд оролцогсод=====
* Өвөр Монголын Их Сургууль (зохион байгуулсан)
* Бээжингийн Шинжлэх Ухааны Академи
* Хэвлэлийн FangZhen компани
* Welfang Beida Jade Bird Huaguang Imagesetter Co.,Ltd
* Menkhsoft
* Microsoft
* Болорсофт

=====Хурлын үр дүн=====

* Тус хуралд Майкрософт компанийг төлөөлж, Mongolian Baiti фонтын менежерүүдийн нэг Грег Эк оролцож, хийж буй зүйлсээ танилцуулсан билээ. Тус хурлын үеэр түүний DS01 баримтын эхний ноорог хувилбар болсон.
* Болорсофт компаниас гаргасан MongolianScript фонтын тогтвортой хувилбар болох 3.2 гарсан.
* Бид асуудалтай танилцаж, Өвөр Монголын их сургуулийнхантай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн юм.

==== Монгол бичгийн кодчиллын асуудал – 2015 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2017 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2018 ====

==== Монгол бичгийн кодчилол – 2018 ====
2018.11.20-нд Улаанбаатар хотноо төрийн ба сургалт, судалгаа шинжилгээний 20 гаруй байгууллага болон монгол бичиг хэрэглэгчдийн 40 гаруй төлөөлөл, Юникодын байгууллагын монгол бичгийг хариуцсан мэргэжилтэн оролцсон сэдэвт хурал зохион байгуулсан юм. [https://blog.bolorsoft.com/?p=129 Хурлын дэлгэрэнгүй тайлан]

Хуралд Юникодын техникийн хорооны тэргүүлэгч Лиза Мүүр амжилт хүсэн мэндчилгээ илгээж, хурлын үр дүнг хүлээж байгаагаа мэдэгдсэн билээ. [https://blog.bolorsoft.com/wp-content/uploads/2018/11/Unicode-Greeting-from-UTC.pdf Юникодоос ирүүлсэн мэндчилгээ]
Тус хурлаар, монгол бичгийн юникодын өнөөгийн байдал, өмнө гарсан шийдлүүд болон сүүлийн үед дэвшүүлж байгаа саналуудыг хэлэлцсэн.
Болорсофтын баг өөрсдийн Юникодын байгууллагад дэвшүүлсэн саналуудаа нэгтгэн, монгол бичгийн юникодыг сайжруулах бусад оролдлогоос ялгахын үүднээс “Тунгаамал загвар” хэмээн нэрлэж, хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлаас Монголын шинжлэх ухааны байгууллагууд авианы бичгийн онцлогийг тусгасан уг шийдлийг яаралтай хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж, түүнийгээ Юникодын байгууллагад илгээсэн.

==== Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хурал ====
Тус хурлаас гарсан дүгнэлт, зөвлөмжийн дагуу, Болорсофтын багийн төлөөлөл 2019.1.14-17-нд АНУ-д Гүүглийн төв байранд болсон Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хуралдаанд оролцож, “Тунгаамал загвар”-аа Юникодын олон улсын мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж, уг загварыг хэрэгжүүлэх дэмжлэг авч, шаардлагатай кодуудыг ашиглах эрхтэй болсон.
[https://www.unicode.org/L2/L2019/19058-mongolian-ad-hoc-rept.pdf L2/19-058: Mongolian ad-hoc report (laboratory prototype)]

== Загварын онцлог ==

=== Суурь судалгаа ===
“Тунгаамал загвар”-ыг XIV зууны үеийн нэрт бичгийн хүмүүн Чойжи Одсэрийн туурвисан монгол хэл, бичгийн судлалын эх үндэс болсон “Зүрхэн толт” хэмээх хэл зүйн бүтээлд тулгуурлаж, түүнээс хойш гарсан хэл шинжлэлийн болон сургалт судалгааны олон бүтээлийг харьцуулан нягталж боловсруулсан. Монгол бичгийн үсэг зүйн түүхэн хөгжлийг урагш 800 жилээр урагшлуулан ухаж судалсан болно.
[https://www.unicode.org/mwg/mwg2docs/mwg2-16MongolianAesthetics11.0beta-Badral.pdf Монгол бичгийн 800 жилийн гоо зүйн түүх]

=== Цэгцтэй кодчилол ===
Одоогийн Юникод стандартад үсгийн түүхэн үед хэрэглэгдэж байсан хувилбар дүрсүүдийг хүртэл оруулан кодчилсон байдаг. Кодчилол бол суурь стандарт болохоос, байгаа бүхнийг агуулах тогтолцоо биш учир, бид монгол бичгийн 800 жилийн дурсгалыг судалсны үндсэн дээр кодчилолд байх шаардлагагүй, харин тухайн цагийн онцлогийг илтгэсэн фонтоор дүрсэлж гаргавал зохих бүх дүрсүүдийг хасаж, кодчиллын талбарыг эмхлэн цэгцэлсэн.

=== Хэ, Гэ үсэгтэй ===
Одоогийн Юникодод Ха, Га хоёр үсэг кодлогдсон байдаг. Түүний эм үгэнд хэрэглэх Хэ, Гэ хоёр үсгийг фонтын дүрэм, хувилбар сонгох тэмдэгтээр гаргадаг. Жишээ нь, бичиг, билиг гэх мэт үгсийг бичихэд эр үгийн “га”-тай бичигдэх бөгөөд зөв хэлбэрийг гаргахын тулд 3 төрлийн хувилбар сонгуурыг энд тэнд нь тавьж байж бичдэг. Ийм маягаар бичих үгс агшин, хир, англи гээд маш олон байдаг. Тунгаамал загварт, үгийн эр эмийг тодорхойлох үүрэгтэй Хэ, Гэ хоёр үсгийг монгол хэл шинжлэлийн бүтээл, цагаан толгойнуудад тусгай үсэг хэмээн үзэж ирснийг баримтлан салгасан бөгөөд Юникодын техникийн хорооноос эдгээрт Али гали үсгийн бүлгээс хоёр код хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн. Эдгээрийн дүнд, монгол бичгээр компьютерт бичихэд үүсэж байсан бэрхшээлийн дийлэнх нь шийдэгдсэн.

=== Хялбаршуулал ===
==== Зөвхөн ганц хувилбар сонгууртай ====
Одоогийн юникодоор 3 төрлийн FVS хэмээх үсгийн хувилбар дүрс сонгох тусгай тэмдэгт хэрэглэдэг ба эдгээрийг үсгийнхээ хойно, урд хаана хэрэглэх нь тухайн тохиолдлоосоо хамааран янз бүр байдаг нь их төвөгтэй байдаг. Харин “Тунгаамал загвар”-т ганцхан хувилбар сонгуур (FVS) хэрэглэдэг болохоор маш тогтвортой, эргэлзээгүй, хялбар болсон.

==== Үл үзэгдэх тэмдэгтийн буруу хэрэглээг хязгаарлана ====
Одоогийн кодчиллын дагуу Монгол бичгийн бичвэр үүсгэхэд үл үзэгдэх долоон тэмдэгт (3 хувилбар сонгогч, 4 тусгай тэмдэгт) хэрэглэдэг бөгөөд хэрэглэгчид санамсаргүй эсвэл олон дахин дарагдсан эсэхийг мэдэх боломжгүй нь түвэгтэй байдал үүсгэдэг. Үүнийг бид бүрэн шийдэж хэрэггүй газар хэрэглэгдсэн бүх үл үзэгдэх тэмдэгтийг ил харуулахаар зохион байгуулсан.

=== Олон улсын Юникодын байгууллагаас дэмжсэн ===
Тунгаамал загварыг Юникодын Техникийн зөвлөлийн 158-р хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, хэрэглээнд турших боломж олгосон.

=== Одоогийн юникодын загвартай нийцтэй ===
“Тунгаамал загвар” нь одоогийн юникодын загварт олон өөрчлөлт оруулсан боловч ихэнх нь хувилбар тэмдэгтүүдийн өөрчлөлт тул ихэнх талаар нийцтэй үлдэж чадсан. Энэ нь бидэнд цаг алдахгүй хэрэглээнд нэвтрүүлэх боломж олгож байна.

== Хэрэгжүүлэлт ==

Болорсофт анх 2013 онд юникодын хуралд оролцсон цагаас өнөөг хүртэл энэхүү Монгол Улсын, Монгол үндэстний, монгол бичигтэн хэн бүхний төлөөх ажилд монгол хүний эх оронч, чин сэтгэлээр цаг хугацаа, мэдлэг чадвар, хөрөнгө мөнгөө зориулсаар ирсэн. Ялангуяа, монгол оюунаар бүтээсэн бүхнийг хэдэн зуун жил дамнан тээж ирсэн монгол бичгийн маань цахим орчинд байр сууриа эзэлж чадалгүй өнгөрөөж буй цаг мөч бүр монгол бичгийн ирээдүйг цахим орчинд үгүй хийх хор уршигтайг мэдсээр байж, алгуурлах, орхих нь тэвчиж боломгүй зүйл биз ээ. Иймээс, бид дээрх бүх албан ёсны хэлэлцүүлэг, хурлын үр дүнд яаран яаран, шаргуу ажиллаж “Тунгаамал загвар”-ын шийдлийн дагуу дараах хэрэглээг нэвтрүүлж байна. Үүнд,
* 2019.2.13-нд буюу Цагаан сарын шинийн 8-ны өлзий бэлгэт өдөр Виндоус үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “Mongolianscript” хэмээх монгол бичгийн фонт боловсруулснаа зарлан түгээсэн билээ.
* 2019.2.21-нд буюу ЮНЕСКО-оос тунхагласан Олон Улсын Эх хэлний өдөр Мак үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “CMS_Dashtseden” хэмээх МУ-ын төрийн соёрхолт, гавьяат багш Т.Дашцэдэн асны төмөр үзгийн гарын хэвээр боловсруулсан монгол бичгийн фонтыг зарлан түгээх болно.

== Цахим эрин дэх монгол бичгийн ирээдүйд ==

=== Монгол бичгийн кодчиллын инновац ===
Тунгаамал загвар хэдийгээр одоохондоо төгс локал шийдэл бус боловч, юникодын одоогийн боломжийг эвдэж өөрчлөлгүйгээр, тухайн боломж дотор байж болох хамгийн үр дүнтэй сайжруулсан загвар болж байгаа юм. Ингэснээрээ, хорин жил гацаатай байсан монгол бичгийн кодчиллын асуудал цэгцрэхэд нэгэн томхон алхам болж байна гэж үзэж байна.

=== Монгол бичгийн технологийн хөгжлийн хөрс ===
Монгол бичгийн цахим хэрэглээний суурь кодчиллын асуудал ийм хэмжээнд шийдэгдсэний үндсэн дээр, цаашлаад
* Кодчиллын асуудлыг шийдэхийн тулд фонтын олон дүрмүүд зохиох шаардлагагүй болсноор монгол бичгийн фонтын хөгжүүлэлтэд түлхэц болж, олон олон фонт бүтээх
* бүх платформ буюу бүх төхөөрөмж, үйлдлийн систем, вэб хөтчүүд дээр монгол бичгээр чөлөөтэй бичих,
* монгол бичгийн цахим хэрэглээ тогтворжих,
* дараа дараагийн ахисан түвшний программ хангамжууд хөгжих боломж бүрдэж байна.

Бид ч мэдэгдсэн ёсоороо “Тунгаамал загвар”-ыг баримтлан бусад бүтээгдэхүүнээ гаргах болно.

== Цаашдын алхам ==

=== Монгол бичгийн дэлхий дахины хэрэглээ ===
Тус загвар хэрэглээнд нэвтрэн, хэрэгцээг хангах нь батлагдсанаар, цаашдаа Юникодын стандартыг шинэчлэх үр дүнд хүрч болох бөгөөд, ийм тохиолдолд яваандаа Майкрософт, Гүүгл, Фейсбүүк гээд дэлхий даяар мөрдөж, монгол бичгийн цахим оршихуй төдий хэмжээгээр тэлэн бэхжих боломжтой болно.

Тунгаамал загвар

2024-11-17T14:20:28Z

Badaa:

'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol|ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}} {{Mongol|ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм.

== Түүх ==
=== Урьтал боловсруулалт ===

==== Монгол бичгийн кодчиллыг шийдэх олон улсын сонирхол ====

Олон улсын нэгдсэн системд кодолсон монгол бичгийн үсгийн дүрс ба дүрэм алдаатай байсаар байгаа учраас Юникодын байгууллага ч монгол бичгийн асуудалд сүүлийн жилүүдэд анхаарч, тусгайлан хурал зөвлөгөөн хийх болсон. Болорсофт компани 2013 оноос хойш Монгол бичгийн кодчиллыг анхааран судалж, олон улсын хурал, зөвлөгөөнүүдэд оролцон санал бодлоо илэрхийлж ирлээ. Олон улсын байгууллагын зүгээс энэ асуудал дээр хичээл чармайлт гарган ажиллаж буйг дурдах нь зүйтэй.

==== Монгол бичгийг зүй ёсны авианы загвараар нь бус, зурлагаар кодлох санаачилга ====

Нэгэнт монгол бичгийн кодчиллын асуудал хангалттай шийдэгдэхгүй байгаа ийм нөхцөлд 2017 оны 9 сарын 22-27-нд ӨМӨЗО-ы Хөх хотод болсон хуралдаанд монгол бичгийг бүр үсгээр бус, ханз үсэг шиг дүрсээр кодлох шинэ аргачлалыг хүртэл боловсруулж, батлах оролдлого хийсэн юм. “Болорсофт” ХХК-ийн төлөөлөл энэ хурал дээр авианы бичгийг ханз маягаар кодлохын эсрэг байр сууриа илэрхийлж, дүрсээр кодлох явцыг түр зогсоосон.

==== Монгол бичгийг авианы загвараар нь үлдээх хичээл зүтгэл ====

Дээрх мэт нөхцөл байдлын араас уг асуудлаар холбогдох мэргэжилтнүүдтэй хамтран баг болж дагнан ажиллаж байна. Бид 2018 оны 4 сарын 03-05-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хуралдаанд өөрсдийн шийдлийг танилцуулж, авиа зүйн загвараа цаашид хөгжүүлэх, хадгалж үлдээх боломжийг олж авсан. Энэ идэвх зүтгэлд Өвөр Монголын эрдэмтэд талархахын зэрэгцээ Юникодын зүгээс ихэд үнэлж байсан. Тиймээс, Юникодын 4-р техникийн хорооны зүгээс монгол бичгийн блокоос гадна Тод, Манж, Шивээ бичгийн блокийг өргөтгөж өгөх хүсэлтийг тавьж байв.

=== Хурал зөвлөгөөн ===

==== Монгол бичгийн фонт симпозиум – 2013 ====
Бид 2013 онд Өвөр Монголын нийслэл хөх хотод болсон хуралдаанд уригдан, улсаа төлөөлж оролцож байсан бөгөөд Монгол бичгийн төрөл бүрийн программууд болох Монгол бичгийн үг үсгийн алдаа шалгуур, Монгол бичиг кирилл бичиг хоорондыг хөрвүүлэгч зэргээ Өвөр Монголын их сургуулийнханд танилцуулж байв.
Тэр үеэс Монгол бичгийн фонтын асуудал, тэр тусмаа суурь кодчилол ихээхэн асуудалтай байгааг ойлгож, санал зөвлөмжөө дэвшүүлж байсан билээ.

=====Авч хэлэлцсэн гол асуудлууд=====
* Монгол бичгийн фонтын асуудлууд
* Монгол бичгийг компьютераар боловсруулах стандарт
* Монгол бичгийн фонтыг бусад платформууд дээр хэрхэн ажиллуулах ба хөгжүүлэх
* Монгол бичгийн гарын байрлал
* Монгол бичгийн дүрмийн алдаа шалгагч
* Монгол бичгийн үгсийн аймгийн тодорхойлолт
Бид мөн өөрсдийн хөгжүүлсэн монгол бичгийн фонт MongolianScript 3.0 танилцуулж байв. Хурлаар Монгол бичгийн юникод фонтыг хэрхэн зөв хөгжүүлэх, өнөөгийн хөгжүүлэлтэд үүсч буй асуудлуудыг хэрхэн шийдэх, баримтлах стандартын чиг хандлага, монгол бичгийн боловсруулалтыг хэрхэн хийх зэрэг асуудлуудыг авч хэлэлцсэн ба фонт хөгжүүлэгчид өөрсдийн хөгжүүлсэн фонтуудаа бусдадаа танилцуулж хоорондоо туршлага солилцлоо.
[[File:Meeting2013.jpg|400px|thumb|2013 оны хурлын явцад]]
Тус хурлаар бид Хятад улс дахь Монгол бичгийн зохиож, батлуулж барьж байгаа эрдэмтэд тэдний багийнхантай нягт харилцаа тогтоож авсан юм.

=====Хуралд оролцогсод=====
* Өвөр Монголын Их Сургууль (зохион байгуулсан)
* Бээжингийн Шинжлэх Ухааны Академи
* Хэвлэлийн FangZhen компани
* Welfang Beida Jade Bird Huaguang Imagesetter Co.,Ltd
* Menkhsoft
* Microsoft
* Болорсофт

=====Хурлын үр дүн=====

* Тус хуралд Майкрософт компанийг төлөөлж, Mongolian Baiti фонтын менежерүүдийн нэг Грег Эк оролцож, хийж буй зүйлсээ танилцуулсан билээ. Тус хурлын үеэр түүний DS01 баримтын эхний ноорог хувилбар болсон.
* Болорсофт компаниас гаргасан MongolianScript фонтын тогтвортой хувилбар болох 3.2 гарсан.
* Бид асуудалтай танилцаж, Өвөр Монголын их сургуулийнхантай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн юм.

==== Монгол бичгийн кодчиллын асуудал – 2015 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2017 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2018 ====

==== Монгол бичгийн кодчилол – 2018 ====
2018.11.20-нд Улаанбаатар хотноо төрийн ба сургалт, судалгаа шинжилгээний 20 гаруй байгууллага болон монгол бичиг хэрэглэгчдийн 40 гаруй төлөөлөл, Юникодын байгууллагын монгол бичгийг хариуцсан мэргэжилтэн оролцсон сэдэвт хурал зохион байгуулсан юм. [http://blog.bolorsoft.com/?p=129 Хурлын дэлгэрэнгүй тайлан]

Хуралд Юникодын техникийн хорооны тэргүүлэгч Лиза Мүүр амжилт хүсэн мэндчилгээ илгээж, хурлын үр дүнг хүлээж байгаагаа мэдэгдсэн билээ. [http://blog.bolorsoft.com/wp-content/uploads/2018/11/Unicode-Greeting-from-UTC.pdf Юникодоос ирүүлсэн мэндчилгээ]
Тус хурлаар, монгол бичгийн юникодын өнөөгийн байдал, өмнө гарсан шийдлүүд болон сүүлийн үед дэвшүүлж байгаа саналуудыг хэлэлцсэн.
Болорсофтын баг өөрсдийн Юникодын байгууллагад дэвшүүлсэн саналуудаа нэгтгэн, монгол бичгийн юникодыг сайжруулах бусад оролдлогоос ялгахын үүднээс “Тунгаамал загвар” хэмээн нэрлэж, хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлаас Монголын шинжлэх ухааны байгууллагууд авианы бичгийн онцлогийг тусгасан уг шийдлийг яаралтай хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж, түүнийгээ Юникодын байгууллагад илгээсэн.

==== Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хурал ====
Тус хурлаас гарсан дүгнэлт, зөвлөмжийн дагуу, Болорсофтын багийн төлөөлөл 2019.1.14-17-нд АНУ-д Гүүглийн төв байранд болсон Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хуралдаанд оролцож, “Тунгаамал загвар”-аа Юникодын олон улсын мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж, уг загварыг хэрэгжүүлэх дэмжлэг авч, шаардлагатай кодуудыг ашиглах эрхтэй болсон.
[http://www.unicode.org/L2/L2019/19058-mongolian-ad-hoc-rept.pdf L2/19-058: Mongolian ad-hoc report (laboratory prototype)]

== Загварын онцлог ==

=== Суурь судалгаа ===
“Тунгаамал загвар”-ыг XIV зууны үеийн нэрт бичгийн хүмүүн Чойжи Одсэрийн туурвисан монгол хэл, бичгийн судлалын эх үндэс болсон “Зүрхэн толт” хэмээх хэл зүйн бүтээлд тулгуурлаж, түүнээс хойш гарсан хэл шинжлэлийн болон сургалт судалгааны олон бүтээлийг харьцуулан нягталж боловсруулсан. Монгол бичгийн үсэг зүйн түүхэн хөгжлийг урагш 800 жилээр урагшлуулан ухаж судалсан болно.
[https://www.unicode.org/mwg/mwg2docs/mwg2-16MongolianAesthetics11.0beta-Badral.pdf Монгол бичгийн 800 жилийн гоо зүйн түүх]

=== Цэгцтэй кодчилол ===
Одоогийн Юникод стандартад үсгийн түүхэн үед хэрэглэгдэж байсан хувилбар дүрсүүдийг хүртэл оруулан кодчилсон байдаг. Кодчилол бол суурь стандарт болохоос, байгаа бүхнийг агуулах тогтолцоо биш учир, бид монгол бичгийн 800 жилийн дурсгалыг судалсны үндсэн дээр кодчилолд байх шаардлагагүй, харин тухайн цагийн онцлогийг илтгэсэн фонтоор дүрсэлж гаргавал зохих бүх дүрсүүдийг хасаж, кодчиллын талбарыг эмхлэн цэгцэлсэн.

=== Хэ, Гэ үсэгтэй ===
Одоогийн Юникодод Ха, Га хоёр үсэг кодлогдсон байдаг. Түүний эм үгэнд хэрэглэх Хэ, Гэ хоёр үсгийг фонтын дүрэм, хувилбар сонгох тэмдэгтээр гаргадаг. Жишээ нь, бичиг, билиг гэх мэт үгсийг бичихэд эр үгийн “га”-тай бичигдэх бөгөөд зөв хэлбэрийг гаргахын тулд 3 төрлийн хувилбар сонгуурыг энд тэнд нь тавьж байж бичдэг. Ийм маягаар бичих үгс агшин, хир, англи гээд маш олон байдаг. Тунгаамал загварт, үгийн эр эмийг тодорхойлох үүрэгтэй Хэ, Гэ хоёр үсгийг монгол хэл шинжлэлийн бүтээл, цагаан толгойнуудад тусгай үсэг хэмээн үзэж ирснийг баримтлан салгасан бөгөөд Юникодын техникийн хорооноос эдгээрт Али гали үсгийн бүлгээс хоёр код хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн. Эдгээрийн дүнд, монгол бичгээр компьютерт бичихэд үүсэж байсан бэрхшээлийн дийлэнх нь шийдэгдсэн.

=== Хялбаршуулал ===
==== Зөвхөн ганц хувилбар сонгууртай ====
Одоогийн юникодоор 3 төрлийн FVS хэмээх үсгийн хувилбар дүрс сонгох тусгай тэмдэгт хэрэглэдэг ба эдгээрийг үсгийнхээ хойно, урд хаана хэрэглэх нь тухайн тохиолдлоосоо хамааран янз бүр байдаг нь их төвөгтэй байдаг. Харин “Тунгаамал загвар”-т ганцхан хувилбар сонгуур (FVS) хэрэглэдэг болохоор маш тогтвортой, эргэлзээгүй, хялбар болсон.

==== Үл үзэгдэх тэмдэгтийн буруу хэрэглээг хязгаарлана ====
Одоогийн кодчиллын дагуу Монгол бичгийн бичвэр үүсгэхэд үл үзэгдэх долоон тэмдэгт (3 хувилбар сонгогч, 4 тусгай тэмдэгт) хэрэглэдэг бөгөөд хэрэглэгчид санамсаргүй эсвэл олон дахин дарагдсан эсэхийг мэдэх боломжгүй нь түвэгтэй байдал үүсгэдэг. Үүнийг бид бүрэн шийдэж хэрэггүй газар хэрэглэгдсэн бүх үл үзэгдэх тэмдэгтийг ил харуулахаар зохион байгуулсан.

=== Олон улсын Юникодын байгууллагаас дэмжсэн ===
Тунгаамал загварыг Юникодын Техникийн зөвлөлийн 158-р хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, хэрэглээнд турших боломж олгосон.

=== Одоогийн юникодын загвартай нийцтэй ===
“Тунгаамал загвар” нь одоогийн юникодын загварт олон өөрчлөлт оруулсан боловч ихэнх нь хувилбар тэмдэгтүүдийн өөрчлөлт тул ихэнх талаар нийцтэй үлдэж чадсан. Энэ нь бидэнд цаг алдахгүй хэрэглээнд нэвтрүүлэх боломж олгож байна.

== Хэрэгжүүлэлт ==

Болорсофт анх 2013 онд юникодын хуралд оролцсон цагаас өнөөг хүртэл энэхүү Монгол Улсын, Монгол үндэстний, монгол бичигтэн хэн бүхний төлөөх ажилд монгол хүний эх оронч, чин сэтгэлээр цаг хугацаа, мэдлэг чадвар, хөрөнгө мөнгөө зориулсаар ирсэн. Ялангуяа, монгол оюунаар бүтээсэн бүхнийг хэдэн зуун жил дамнан тээж ирсэн монгол бичгийн маань цахим орчинд байр сууриа эзэлж чадалгүй өнгөрөөж буй цаг мөч бүр монгол бичгийн ирээдүйг цахим орчинд үгүй хийх хор уршигтайг мэдсээр байж, алгуурлах, орхих нь тэвчиж боломгүй зүйл биз ээ. Иймээс, бид дээрх бүх албан ёсны хэлэлцүүлэг, хурлын үр дүнд яаран яаран, шаргуу ажиллаж “Тунгаамал загвар”-ын шийдлийн дагуу дараах хэрэглээг нэвтрүүлж байна. Үүнд,
* 2019.2.13-нд буюу Цагаан сарын шинийн 8-ны өлзий бэлгэт өдөр Виндоус үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “Mongolianscript” хэмээх монгол бичгийн фонт боловсруулснаа зарлан түгээсэн билээ.
* 2019.2.21-нд буюу ЮНЕСКО-оос тунхагласан Олон Улсын Эх хэлний өдөр Мак үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “CMS_Dashtseden” хэмээх МУ-ын төрийн соёрхолт, гавьяат багш Т.Дашцэдэн асны төмөр үзгийн гарын хэвээр боловсруулсан монгол бичгийн фонтыг зарлан түгээх болно.

== Цахим эрин дэх монгол бичгийн ирээдүйд ==

=== Монгол бичгийн кодчиллын инновац ===
Тунгаамал загвар хэдийгээр одоохондоо төгс локал шийдэл бус боловч, юникодын одоогийн боломжийг эвдэж өөрчлөлгүйгээр, тухайн боломж дотор байж болох хамгийн үр дүнтэй сайжруулсан загвар болж байгаа юм. Ингэснээрээ, хорин жил гацаатай байсан монгол бичгийн кодчиллын асуудал цэгцрэхэд нэгэн томхон алхам болж байна гэж үзэж байна.

=== Монгол бичгийн технологийн хөгжлийн хөрс ===
Монгол бичгийн цахим хэрэглээний суурь кодчиллын асуудал ийм хэмжээнд шийдэгдсэний үндсэн дээр, цаашлаад
* Кодчиллын асуудлыг шийдэхийн тулд фонтын олон дүрмүүд зохиох шаардлагагүй болсноор монгол бичгийн фонтын хөгжүүлэлтэд түлхэц болж, олон олон фонт бүтээх
* бүх платформ буюу бүх төхөөрөмж, үйлдлийн систем, вэб хөтчүүд дээр монгол бичгээр чөлөөтэй бичих,
* монгол бичгийн цахим хэрэглээ тогтворжих,
* дараа дараагийн ахисан түвшний программ хангамжууд хөгжих боломж бүрдэж байна.

Бид ч мэдэгдсэн ёсоороо “Тунгаамал загвар”-ыг баримтлан бусад бүтээгдэхүүнээ гаргах болно.

== Цаашдын алхам ==

=== Монгол бичгийн дэлхий дахины хэрэглээ ===
Тус загвар хэрэглээнд нэвтрэн, хэрэгцээг хангах нь батлагдсанаар, цаашдаа Юникодын стандартыг шинэчлэх үр дүнд хүрч болох бөгөөд, ийм тохиолдолд яваандаа Майкрософт, Гүүгл, Фейсбүүк гээд дэлхий даяар мөрдөж, монгол бичгийн цахим оршихуй төдий хэмжээгээр тэлэн бэхжих боломжтой болно.

Тунгаамал загвар

2024-11-17T14:15:57Z

Badaa: Created page with "'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol| ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}}{{Mongol| ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм. == Түүх == === Урьтал боловсруулалт === ==== Монг..."

'''Тунгаамал загвар''' ({{Mongol| ᠲᠤᠩᠭᠠᠮᠠᠯ}}{{Mongol| ᠵᠠᠭᠪᠤᠷ}}) нь цахим орчинд Монгол бичиг олон жилийн турш ихээхэн асуудалтай явж ирснийг засах үүднээс Болорсофт компаниас үүсгэн хөгжүүлсэн кодчиллын суурь загвар юм.

== Түүх ==
=== Урьтал боловсруулалт ===

==== Монгол бичгийн кодчиллыг шийдэх олон улсын сонирхол ====

Олон улсын нэгдсэн системд кодолсон монгол бичгийн үсгийн дүрс ба дүрэм алдаатай байсаар байгаа учраас Юникодын байгууллага ч монгол бичгийн асуудалд сүүлийн жилүүдэд анхаарч, тусгайлан хурал зөвлөгөөн хийх болсон. Болорсофт компани 2013 оноос хойш Монгол бичгийн кодчиллыг анхааран судалж, олон улсын хурал, зөвлөгөөнүүдэд оролцон санал бодлоо илэрхийлж ирлээ. Олон улсын байгууллагын зүгээс энэ асуудал дээр хичээл чармайлт гарган ажиллаж буйг дурдах нь зүйтэй.

==== Монгол бичгийг зүй ёсны авианы загвараар нь бус, зурлагаар кодлох санаачилга ====

Нэгэнт монгол бичгийн кодчиллын асуудал хангалттай шийдэгдэхгүй байгаа ийм нөхцөлд 2017 оны 9 сарын 22-27-нд ӨМӨЗО-ы Хөх хотод болсон хуралдаанд монгол бичгийг бүр үсгээр бус, ханз үсэг шиг дүрсээр кодлох шинэ аргачлалыг хүртэл боловсруулж, батлах оролдлого хийсэн юм. “Болорсофт” ХХК-ийн төлөөлөл энэ хурал дээр авианы бичгийг ханз маягаар кодлохын эсрэг байр сууриа илэрхийлж, дүрсээр кодлох явцыг түр зогсоосон.

==== Монгол бичгийг авианы загвараар нь үлдээх хичээл зүтгэл ====

Дээрх мэт нөхцөл байдлын араас уг асуудлаар холбогдох мэргэжилтнүүдтэй хамтран баг болж дагнан ажиллаж байна. Бид 2018 оны 4 сарын 03-05-нд АНУ-ын Сан Хосе хотод болсон хуралдаанд өөрсдийн шийдлийг танилцуулж, авиа зүйн загвараа цаашид хөгжүүлэх, хадгалж үлдээх боломжийг олж авсан. Энэ идэвх зүтгэлд Өвөр Монголын эрдэмтэд талархахын зэрэгцээ Юникодын зүгээс ихэд үнэлж байсан. Тиймээс, Юникодын 4-р техникийн хорооны зүгээс монгол бичгийн блокоос гадна Тод, Манж, Шивээ бичгийн блокийг өргөтгөж өгөх хүсэлтийг тавьж байв.

=== Хурал зөвлөгөөн ===

==== Монгол бичгийн фонт симпозиум – 2013 ====
Бид 2013 онд Өвөр Монголын нийслэл хөх хотод болсон хуралдаанд уригдан, улсаа төлөөлж оролцож байсан бөгөөд Монгол бичгийн төрөл бүрийн программууд болох Монгол бичгийн үг үсгийн алдаа шалгуур, Монгол бичиг кирилл бичиг хоорондыг хөрвүүлэгч зэргээ Өвөр Монголын их сургуулийнханд танилцуулж байв.
Тэр үеэс Монгол бичгийн фонтын асуудал, тэр тусмаа суурь кодчилол ихээхэн асуудалтай байгааг ойлгож, санал зөвлөмжөө дэвшүүлж байсан билээ.

=====Авч хэлэлцсэн гол асуудлууд=====
* Монгол бичгийн фонтын асуудлууд
* Монгол бичгийг компьютераар боловсруулах стандарт
* Монгол бичгийн фонтыг бусад платформууд дээр хэрхэн ажиллуулах ба хөгжүүлэх
* Монгол бичгийн гарын байрлал
* Монгол бичгийн дүрмийн алдаа шалгагч
* Монгол бичгийн үгсийн аймгийн тодорхойлолт
Бид мөн өөрсдийн хөгжүүлсэн монгол бичгийн фонт MongolianScript 3.0 танилцуулж байв. Хурлаар Монгол бичгийн юникод фонтыг хэрхэн зөв хөгжүүлэх, өнөөгийн хөгжүүлэлтэд үүсч буй асуудлуудыг хэрхэн шийдэх, баримтлах стандартын чиг хандлага, монгол бичгийн боловсруулалтыг хэрхэн хийх зэрэг асуудлуудыг авч хэлэлцсэн ба фонт хөгжүүлэгчид өөрсдийн хөгжүүлсэн фонтуудаа бусдадаа танилцуулж хоорондоо туршлага солилцлоо.
[[File:Meeting2013.jpg|400px|thumb|2013 оны хурлын явцад]]
Тус хурлаар бид Хятад улс дахь Монгол бичгийн зохиож, батлуулж барьж байгаа эрдэмтэд тэдний багийнхантай нягт харилцаа тогтоож авсан юм.

=====Хуралд оролцогсод=====
* Өвөр Монголын Их Сургууль (зохион байгуулсан)
* Бээжингийн Шинжлэх Ухааны Академи
* Хэвлэлийн FangZhen компани
* Welfang Beida Jade Bird Huaguang Imagesetter Co.,Ltd
* Menkhsoft
* Microsoft
* Болорсофт

=====Хурлын үр дүн=====

* Тус хуралд Майкрософт компанийг төлөөлж, Mongolian Baiti фонтын менежерүүдийн нэг Грег Эк оролцож, хийж буй зүйлсээ танилцуулсан билээ. Тус хурлын үеэр түүний DS01 баримтын эхний ноорог хувилбар болсон.
* Болорсофт компаниас гаргасан MongolianScript фонтын тогтвортой хувилбар болох 3.2 гарсан.
* Бид асуудалтай танилцаж, Өвөр Монголын их сургуулийнхантай хамтын ажиллагаа эхлүүлсэн юм.

==== Монгол бичгийн кодчиллын асуудал – 2015 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2017 ====

==== Монгол бичгийн Ad Hoc уулзалт 2018 ====

==== Монгол бичгийн кодчилол – 2018 ====
2018.11.20-нд Улаанбаатар хотноо төрийн ба сургалт, судалгаа шинжилгээний 20 гаруй байгууллага болон монгол бичиг хэрэглэгчдийн 40 гаруй төлөөлөл, Юникодын байгууллагын монгол бичгийг хариуцсан мэргэжилтэн оролцсон сэдэвт хурал зохион байгуулсан юм. [http://blog.bolorsoft.com/?p=129 Хурлын дэлгэрэнгүй тайлан]

Хуралд Юникодын техникийн хорооны тэргүүлэгч Лиза Мүүр амжилт хүсэн мэндчилгээ илгээж, хурлын үр дүнг хүлээж байгаагаа мэдэгдсэн билээ. [http://blog.bolorsoft.com/wp-content/uploads/2018/11/Unicode-Greeting-from-UTC.pdf Юникодоос ирүүлсэн мэндчилгээ]
Тус хурлаар, монгол бичгийн юникодын өнөөгийн байдал, өмнө гарсан шийдлүүд болон сүүлийн үед дэвшүүлж байгаа саналуудыг хэлэлцсэн.
Болорсофтын баг өөрсдийн Юникодын байгууллагад дэвшүүлсэн саналуудаа нэгтгэн, монгол бичгийн юникодыг сайжруулах бусад оролдлогоос ялгахын үүднээс “Тунгаамал загвар” хэмээн нэрлэж, хэлэлцүүлсэн.
Энэхүү хурлаас Монголын шинжлэх ухааны байгууллагууд авианы бичгийн онцлогийг тусгасан уг шийдлийг яаралтай хэрэгжүүлэхийг дэмжсэн дүгнэлт, зөвлөмж гаргаж, түүнийгээ Юникодын байгууллагад илгээсэн.

==== Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хурал ====
Тус хурлаас гарсан дүгнэлт, зөвлөмжийн дагуу, Болорсофтын багийн төлөөлөл 2019.1.14-17-нд АНУ-д Гүүглийн төв байранд болсон Юникодын техникийн зөвлөлийн 158-р хуралдаанд оролцож, “Тунгаамал загвар”-аа Юникодын олон улсын мэргэжилтнүүдээр хэлэлцүүлж, уг загварыг хэрэгжүүлэх дэмжлэг авч, шаардлагатай кодуудыг ашиглах эрхтэй болсон.
[http://www.unicode.org/L2/L2019/19058-mongolian-ad-hoc-rept.pdf L2/19-058: Mongolian ad-hoc report (laboratory prototype)]

== Загварын онцлог ==

=== Суурь судалгаа ===
“Тунгаамал загвар”-ыг XIV зууны үеийн нэрт бичгийн хүмүүн Чойжи Одсэрийн туурвисан монгол хэл, бичгийн судлалын эх үндэс болсон “Зүрхэн толт” хэмээх хэл зүйн бүтээлд тулгуурлаж, түүнээс хойш гарсан хэл шинжлэлийн болон сургалт судалгааны олон бүтээлийг харьцуулан нягталж боловсруулсан. Монгол бичгийн үсэг зүйн түүхэн хөгжлийг урагш 800 жилээр урагшлуулан ухаж судалсан болно.
[https://www.unicode.org/~lisa/mongoliandocs/mwg2-16MongolianAesthetics11.0beta-Badral.pdf Монгол бичгийн 800 жилийн гоо зүйн түүх (ноорог хувилбар)]

=== Цэгцтэй кодчилол ===
Одоогийн Юникод стандартад үсгийн түүхэн үед хэрэглэгдэж байсан хувилбар дүрсүүдийг хүртэл оруулан кодчилсон байдаг. Кодчилол бол суурь стандарт болохоос, байгаа бүхнийг агуулах тогтолцоо биш учир, бид монгол бичгийн 800 жилийн дурсгалыг судалсны үндсэн дээр кодчилолд байх шаардлагагүй, харин тухайн цагийн онцлогийг илтгэсэн фонтоор дүрсэлж гаргавал зохих бүх дүрсүүдийг хасаж, кодчиллын талбарыг эмхлэн цэгцэлсэн.

=== Хэ, Гэ үсэгтэй ===
Одоогийн Юникодод Ха, Га хоёр үсэг кодлогдсон байдаг. Түүний эм үгэнд хэрэглэх Хэ, Гэ хоёр үсгийг фонтын дүрэм, хувилбар сонгох тэмдэгтээр гаргадаг. Жишээ нь, бичиг, билиг гэх мэт үгсийг бичихэд эр үгийн “га”-тай бичигдэх бөгөөд зөв хэлбэрийг гаргахын тулд 3 төрлийн хувилбар сонгуурыг энд тэнд нь тавьж байж бичдэг. Ийм маягаар бичих үгс агшин, хир, англи гээд маш олон байдаг. Тунгаамал загварт, үгийн эр эмийг тодорхойлох үүрэгтэй Хэ, Гэ хоёр үсгийг монгол хэл шинжлэлийн бүтээл, цагаан толгойнуудад тусгай үсэг хэмээн үзэж ирснийг баримтлан салгасан бөгөөд Юникодын техникийн хорооноос эдгээрт Али гали үсгийн бүлгээс хоёр код хэрэглэх зөвшөөрөл өгсөн. Эдгээрийн дүнд, монгол бичгээр компьютерт бичихэд үүсэж байсан бэрхшээлийн дийлэнх нь шийдэгдсэн.

=== Хялбаршуулал ===
==== Зөвхөн ганц хувилбар сонгууртай ====
Одоогийн юникодоор 3 төрлийн FVS хэмээх үсгийн хувилбар дүрс сонгох тусгай тэмдэгт хэрэглэдэг ба эдгээрийг үсгийнхээ хойно, урд хаана хэрэглэх нь тухайн тохиолдлоосоо хамааран янз бүр байдаг нь их төвөгтэй байдаг. Харин “Тунгаамал загвар”-т ганцхан хувилбар сонгуур (FVS) хэрэглэдэг болохоор маш тогтвортой, эргэлзээгүй, хялбар болсон.

==== Үл үзэгдэх тэмдэгтийн буруу хэрэглээг хязгаарлана ====
Одоогийн кодчиллын дагуу Монгол бичгийн бичвэр үүсгэхэд үл үзэгдэх долоон тэмдэгт (3 хувилбар сонгогч, 4 тусгай тэмдэгт) хэрэглэдэг бөгөөд хэрэглэгчид санамсаргүй эсвэл олон дахин дарагдсан эсэхийг мэдэх боломжгүй нь түвэгтэй байдал үүсгэдэг. Үүнийг бид бүрэн шийдэж хэрэггүй газар хэрэглэгдсэн бүх үл үзэгдэх тэмдэгтийг ил харуулахаар зохион байгуулсан.

=== Олон улсын Юникодын байгууллагаас дэмжсэн ===
Тунгаамал загварыг Юникодын Техникийн зөвлөлийн 158-р хурлаар хэлэлцэн дэмжиж, хэрэглээнд турших боломж олгосон.

=== Одоогийн юникодын загвартай нийцтэй ===
“Тунгаамал загвар” нь одоогийн юникодын загварт олон өөрчлөлт оруулсан боловч ихэнх нь хувилбар тэмдэгтүүдийн өөрчлөлт тул ихэнх талаар нийцтэй үлдэж чадсан. Энэ нь бидэнд цаг алдахгүй хэрэглээнд нэвтрүүлэх боломж олгож байна.

== Хэрэгжүүлэлт ==

Болорсофт анх 2013 онд юникодын хуралд оролцсон цагаас өнөөг хүртэл энэхүү Монгол Улсын, Монгол үндэстний, монгол бичигтэн хэн бүхний төлөөх ажилд монгол хүний эх оронч, чин сэтгэлээр цаг хугацаа, мэдлэг чадвар, хөрөнгө мөнгөө зориулсаар ирсэн. Ялангуяа, монгол оюунаар бүтээсэн бүхнийг хэдэн зуун жил дамнан тээж ирсэн монгол бичгийн маань цахим орчинд байр сууриа эзэлж чадалгүй өнгөрөөж буй цаг мөч бүр монгол бичгийн ирээдүйг цахим орчинд үгүй хийх хор уршигтайг мэдсээр байж, алгуурлах, орхих нь тэвчиж боломгүй зүйл биз ээ. Иймээс, бид дээрх бүх албан ёсны хэлэлцүүлэг, хурлын үр дүнд яаран яаран, шаргуу ажиллаж “Тунгаамал загвар”-ын шийдлийн дагуу дараах хэрэглээг нэвтрүүлж байна. Үүнд,
* 2019.2.13-нд буюу Цагаан сарын шинийн 8-ны өлзий бэлгэт өдөр Виндоус үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “Mongolianscript” хэмээх монгол бичгийн фонт боловсруулснаа зарлан түгээсэн билээ.
* 2019.2.21-нд буюу ЮНЕСКО-оос тунхагласан Олон Улсын Эх хэлний өдөр Мак үйлдлийн системд хэрэглэх монгол бичгийн гарын драйвер, “CMS_Dashtseden” хэмээх МУ-ын төрийн соёрхолт, гавьяат багш Т.Дашцэдэн асны төмөр үзгийн гарын хэвээр боловсруулсан монгол бичгийн фонтыг зарлан түгээх болно.

== Цахим эрин дэх монгол бичгийн ирээдүйд ==

=== Монгол бичгийн кодчиллын инновац ===
Тунгаамал загвар хэдийгээр одоохондоо төгс локал шийдэл бус боловч, юникодын одоогийн боломжийг эвдэж өөрчлөлгүйгээр, тухайн боломж дотор байж болох хамгийн үр дүнтэй сайжруулсан загвар болж байгаа юм. Ингэснээрээ, хорин жил гацаатай байсан монгол бичгийн кодчиллын асуудал цэгцрэхэд нэгэн томхон алхам болж байна гэж үзэж байна.

=== Монгол бичгийн технологийн хөгжлийн хөрс ===
Монгол бичгийн цахим хэрэглээний суурь кодчиллын асуудал ийм хэмжээнд шийдэгдсэний үндсэн дээр, цаашлаад
* Кодчиллын асуудлыг шийдэхийн тулд фонтын олон дүрмүүд зохиох шаардлагагүй болсноор монгол бичгийн фонтын хөгжүүлэлтэд түлхэц болж, олон олон фонт бүтээх
* бүх платформ буюу бүх төхөөрөмж, үйлдлийн систем, вэб хөтчүүд дээр монгол бичгээр чөлөөтэй бичих,
* монгол бичгийн цахим хэрэглээ тогтворжих,
* дараа дараагийн ахисан түвшний программ хангамжууд хөгжих боломж бүрдэж байна.

Бид ч мэдэгдсэн ёсоороо “Тунгаамал загвар”-ыг баримтлан бусад бүтээгдэхүүнээ гаргах болно.

== Цаашдын алхам ==

=== Монгол бичгийн дэлхий дахины хэрэглээ ===
Тус загвар хэрэглээнд нэвтрэн, хэрэгцээг хангах нь батлагдсанаар, цаашдаа Юникодын стандартыг шинэчлэх үр дүнд хүрч болох бөгөөд, ийм тохиолдолд яваандаа Майкрософт, Гүүгл, Фейсбүүк гээд дэлхий даяар мөрдөж, монгол бичгийн цахим оршихуй төдий хэмжээгээр тэлэн бэхжих боломжтой болно.